تركان در منطقهء مرو ، ساكت هستند و چيزى نمىگويند ؛ تنها مؤلف جهاننامه نوشته تركان خلج از سرزمينهاى خود به زابلستان و غزنين مهاجرت كردهاند ؛ درحالىكه گروه ديگرى به باورد و درهگز رفتهاند و اشاره دارد اگر چه نام آنان خلّخ است اما مردم آنان را با نام خلج مىشناسند 26 .
از ميان نوشتههاى مورخان و جغرافىنويسان اطلاعات پراكندهاى نيز در ارتباط با اخلاق ، آداب و رفتار اجتماعى ساكنان مرو مستفاد مىشود . به نظر مىرسد مقدسى نظر خوبى دربارهء مرويان نداشته است . او مىنويسد با وجود آنكه مرويان مردمى باهوش و هنرمند هستند اما در اين شهر كمبود آب و سخاوت محسوس است و با آنكه مردم آنجا هنرمند هستند اما نه از خودگذشتگى دارند و نه مردانگى ؛ زيرا خليفهء خود را بيرون راندند . همين مقدسى در جاى ديگرى از كتاب خود و جايى كه اخلاقيات و خصوصيات اهالى شهرهاى مختلف را فهرست مىكند مىنويسد : « . . . و الجفاء به نيسابور و البخل به مرو و الصلف به بلخ ، الحرفه به سمرقند و به مرو دهاء » 27 . همين توصيف اخلاقيات مرويان را حدود دو سدهء بعد نجيب بن بكران در جهاننامهء خود كموبيش تكرار كرده است . وى مىنويسد در تمام خراسان مرويان به خاطر بخل و سرخسيان به خاطر سردى و نيشابوريان به خاطر خودخواهى خود معروفند 28 . نظر استخرى با نويسندگان پيش تفاوت دارد : « . . . و مردمان بلخ و مرو اديبتر و فقيهتر و عاقلتر و ديندارتر باشند » 29 . اين نظر استخرى را ابن حوقل نيز تائيد مىكند و مىنويسد نيشابوريان ثروتمندترين خراسانيان هستند و مردم بلخ و مرو شريفترين آنان 30 .
قزوينى نيز با اين نظريات موافقت دارد و مردم مرو را مردمى خوشبرخورد ، شيرين ، خندان و ظريف توصيف مىكند 31 . ابن فندق زمان توصيف سجاياى اخلاقى شهرهاى مختلف مىنويسد مشهورترين دانشمندان يونانيان هستند ، خبرگان و هوشمندان مرويان هستند ، زيبارويان اهل بخارا مىباشند ، كمانداران تركانند و هوشمندان بلخيان 32 .
پيشتر اشاره شد در سنتهاى مذهبى ايرانى پيش از اسلام نام شهر مرو به مثابه يكى از شانزده سرزمين اهورامزدا آفريده آمده ، بنابراين براساس اطلاعات تاريخى موجود
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 320
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٢٠