روشن است كه آيين غالب در مرو پيش از اسلام زردشتىگرى بوده است . بجز اين ، مرو به خاطر موقعيت جغرافيايى خود ، مركز رفتوآمد اقوام گوناگون با آيينها و تفكرات مختلف و برخورد آنان با يكديگر بوده است . در حقيقت در واحهء مرو و در كنار زردشتيان ، بوداييان ، يهوديان ، مسيحيان ، مانويان ، مزدكيان و پيروان آيينهاى كوچكتر و كماهميتتر نيز زندگى مىكردهاند . بجز اطلاعات و دادههاى مورخان ، مدارك به دست آمدهء حاصل از كاوشهاى باستانشناسى نيز اين نظر را تائيد مىكنند 33 ، بلينتسكى وجود پيروان آيينهاى مختلف و كمتر شناخته شده در مرو را تائيد كرده و اضافه مىكند آسياى مركزى محل برخورد ميان مذاهب گوناگون بزرگ و كوچك بوده است كه البته از نظر مذهب رسمى ؛ يعنى زردشتىگرى ، شناسايى و تائيد نمىشدند 34 .
حضور بوداييان در منطقهء مرو و شهرهاى ديگر خراسان با پيدا شدن استوپاهاى مختلف در خراسان بزرگ به خصوص در بلخ و خود شهر مرو تائيد شده است . به نظر برخى از مورخان ، خاندان برمكى ، معروفترين مديران تشكيلات ادارى امپراتورى عباسيان ، پيش از تشرف به اسلام بودايى و نگهبانان معبد بزرگ بودايى بلخ ؛ يعنى نوبهار بودهاند 35 .
اگر چه منابع اسلامى اطلاعات زيادى دربارهء حضور بوداييان به دست نمىدهند ، اما نتايج به دست آمده از كاوشهاى باستانشناسى اطلاعات دقيقى را ارائه مىكنند . پيشتر گفتيم در كاوشهاى انجام شده داخل مرو قديم يا دقيقتر بگوييم داخل گيور قلعه بقاياى يك استوپاى بودايى را از زير خاك درآوردند كه مربوط به سدههاى دوم و سوم ميلادى است 36 . اين استوپا داراى نقشهء چهارگوش است و با خشت خام و رنگ قرمز ساخته شده است . در ميان اشياى به دست آمده از اين استوپا ، سر بودا و يك خمرهء سفالى منقوش كه داخل آن متون مقدس بوداييان نگهدارى مىشده ديده مىشود 37 .
وجود چنين استوپاى بزرگ و متون مقدس بودايى داخل گيور قلعه ؛ يعنى يك مركز زردشتى ، نشاندهندهء قدرت و نيروى بوداييان در محل فوق است ، بنابراين اشاره نكردن متون دوران اسلامى به بوداييان در مرو تنها مىتواند بر اثر بىتوجهى آنان به ساير
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 321
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣٢١