برزويه ، معروفترين حكيم ايرانى ، باربد ، موسيقىدان و رهبر پيشگام موسيقى ، كه هنوز و در زمان استخرى نيز نامش بر سر زبانها بوده است 10 از اين سرزمين برخاسته بودند .
مرو به شكل سنتى مركزى براى مبادله كتاب بوده و باستانشناس روس ، ماسون نوشته است بسيارى از كتابهاى يونانى در زمان ساسانيان در مرو به فارسى ميانه ترجمه مىشده است . پيدا شدن قطعات بسيار زياد سفالى در ارك قلعه كه بر روى آنها نوشتههايى به پهلوى ، عربى و سغدى تائيدكنندهء وجود يك « دار الترجمه » در اين شهر بوده است . معروف است آخرين پادشاه ساسانى ، يزدگرد سوم زمان پناهنده شدن به اين شهر در خزانهء خود تعداد 1000 جلد كتاب به زبان پهلوى را به اين شهر آورده است 11 . ابن حوقل نوشته در آغاز حكومت طاهريان مرو دارالاماره خراسان بوده و يكى از دلائل اهميت مرو به خاطر مركزيت فرهنگى آن و حضور علما و دانشمندان و حضور نويسندگان ، شاعران و دانشمندان رشتههاى مختلفى بوده كه از نقاط ديگر براى ملاقات دانشمندان مروى و استفاده از مراكز فرهنگى و كتابخانههاى آن به اين شهر مهاجرت مىكردند 12 . جيهانى نيز نوشته باهوشترين فقيهان و اديبان جهان اسلامى از مرو برخاستهاند و شهرت دانشمندان مرو حتى در دورهء پس از مغولان نيز در خاطر مردم باقى مانده است 13 . مستوفى نوشته مرو محل زايش و رويش دانشمندان گوناگونى بوده و فهرستى از نام آنان را ارائه مىكند 14 . اين افراد طبعا همگى از مادر - شهر مرو نبودهاند بلكه شهرهاى تابعهء مرو و شهرهاى منطقهء بزرگ مرغيانه نيز به پيروى از مرو محل برخورد تمدنها و فرهنگهاى مختلف بوده و خود نيز دانشمندانى را به جهان فرهنگ و تمدن معرفى كردهاند . احمد سرخسى ، يكى از پيشگامان علم جغرافياى دوران اسلامى 15 و نويسندهء يكى از نخستين كتابهاى جغرافيايى در اين دوران و متخصص نجوم و علم موسيقى 16 ، مزدك پسر بامداد ، « مصلح مذهبى » از نسا 17 ، المقنع « ديگر مصلح مذهبى » 18 ، حسن صباح 19 ، مسعودى مروزى ، نويسندهء يكى از نخستين شاهنامهها 20 ، شرف الزمان مروزى ، نويسندهء كتاب طبايع الحيوان ، يا از خود مرو يا از يكى از شهرهاى تابعه اين مادر - شهر بزرگ آمدهاند و چنانكه پيشتر هم گفته شد ،
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 318
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣١٨