خراسان به دلائل گوناگون و از جمله غناى توليداتش همواره يكى از مهمترين ايالتهاى امپراتورى جديد شناخته مىشد . دو تن از مأموران دولتى حكومت خلفا ؛ يعنى ابن خردادبه و قدامة بن جعفر ، فهرستى از خراج و مالياتهاى پرداختى ايالتهاى حكومت اسلامى در طى سدهء سوم هجرى به حكومت مركزى تهيه كردهاند . يكى از اين مأموران ؛ يعنى ابن خردادبه مىنويسد كه خراج نقدى پرداختشده از سوى خراسانيان به خزانهء خليفه در سالهاى 211 - 212 هجرى به 44846000 درهم مىرسيده است كه به اين مبلغ مىبايد خراج غير نقدى چون چهارپايان ، غلات ، اسلحه و ساير توليداتى كه بهايشان به 600000 درهم مىرسيده است نيز اضافه كرد 6 . اين ماليات و خراج ، در شهرهاى موردنظر به صورت زير تقسيم مىشده است :
مرو 1147000 درهم
نسا 893400 درهم
ابيورد 700000 درهم
مرورود 420000 درهم
سرخس 307440 درهم
اين ماليات را مىتوان با ماليات ايالت ارمنستان ، 4000000 درهم و ايالت زرخيز آذربايجان ، 2000000 درهم مقايسه كرد تا به غناى خراسان بزرگ در آن دوره پى برد 7 . خراج خراسان پس از چند دهه به 38000000 درهم تقليل پيدا مىكند 8 . مرو و شهرهاى تابعهء آن به چنين ايالت ثروتمندى تعلق داشتند و بخشى از آن بشمار مىرفتند .
مردم مرو ، چون ديگر خراسانيان ، در طى تاريخ نقشى مهم در روند تكاملى فرهنگ و تمدن ايرانى و اسلامى منطقه برعهده داشتند . استخرى مىنويسد بسيارى از مرويان داخل ديوان خليفه بودند و اين نكته دربارهء نظاميان و دبيران نيز صادق بوده است ؛ او اضافه مىكند فقها و علماى مرو در دنياى اسلامى شناخته شده بودند 9 . بنابر نظر استخرى اين موقعيت پيشگام مرو نتيجهء استفاده از ماترك فرهنگى ساسانيان در اجتماع مرويان بوده است كه از ساير نقاط ايرانشهر متمايز و بالاتر شناخته مىشده است . مروى كه
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 317
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٣١٧