چاهها تامين مىشده است 135 . به نظر مىرسد سرخس در آن ايام شهرى پيشرفته از نظر اقتصادى و مركزى تجارى بوده است ؛ زيرا يعقوبى اشاره دارد ماليات شهر سرخس ، كه به خراج ساير شهرهاى خراسان اضافه مىشده ، به يك ميليون درهم مىرسيده است 136 .
حدود العالم همين مطالب را تكرار كرده و از رودخانهاى نام مىبرد كه تنها زمان پرآبى از داخل شهر و بازار آن عبور مىكرده است 137 . تقريبا كليهء منابع جغرافيايى دوران اسلامى از كمبود آب در اين شهر سخن مىگويند 138 و به رودخانهء هرات اشاره دارند كه زمان پرآبى خود به اين شهر آب مىرسانده است 139 . مردم اين شهر ، شايد به خاطر همين مشكل كمآبى ، بيشتر شتربان يا بازرگان بودهاند 140 . مقدسى از اين شهر به عنوان دروازهء خراسان نام مىبرد و مىنويسد مقدار غلاتى كه در اين شهر بار مىشده ، تقريبا برابر آن مقدارى بوده كه از مصر به درياى سرخ حمل مىشده است 141 .
سرخس مانند شهرهاى ديگر خراسان داراى ديوارى دفاعى ، برج ، مسجد ، كتابخانه ، ربض و ساير بناهاى شهرى بوده است كه اطلاعات دقيق و مستقيمى دربارهء آنها در دست نيست بلكه اين نكات به صورت جسته و گريخته در كتابهاى تاريخى يا ادبى آمده است . با توجه به اينكه سرخس يكى از شهرهاى بازرگانى خراسان و مركز توزيع كالا به نقاط مختلف و از جمله ما وراء النهر بشمار مىرفته 142 داراى بازارهاى بزرگ و فعالى نيز بوده است . مقدسى نوشته اين شهر داراى مسجد جامع و بازارى بزرگ بوده كه ستونهاى آن با آجرهاى بزرگى بنا شده بوده است 144 در زمان مقدسى ، ربض شهركه بخشى از آن متروكه بوده به خود شهر متصل بوده است 145 و طول ديوار دفاعى و دژ مستحكم آن به 5000 گام مىرسيده است 146 .
در ميان بناها و ساختمانهاى عمومى و عالم المنفعهء سرخس ، بجز مسجد يادشده ، حداقل از وجود يك كتابخانه نيز نامبرده شده است . ابن فندق زمانى كه تاريخ سلسلهء غزنويان را مىنويسد ، مىگويد شرح مفصل زندگانى خاندان غزنويان را كه خواجه ابو لفضل بيهقى در سى جلد و به زبان فارسى نوشته است در كتابخانهء سرخس ديده است 147 . در سرخس ، همانند بسيارى ديگر از شهرهاى خراسان آسياهايى نيز وجود
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 295
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢٩٥