3 . 3 . مراكز روستايى
تفتازان يكى از روستاهاى بزرگ نسا بوده كه ياقوت از آن نام برده و محل آن را در سه فرسخى شهر مىداند 113 و احمد رنجبر آن را در 72 كيلومترى غرب باجگيران جاى داده است 114 . مستوفى نيز از اين شهرك ياد كرده و نوشته تفتازان در اقليم چهارم است و طول آن از خالدات صدك و عرض آن از خط استوا لومه است و داراى آب فراوان و روستاهاى بسيار است 115 . به نظر مىرسد تفتازان پيش از سدهء هفتم هجرى وجود نداشته يا مركز كوچكى بوده كه مورخان به آن توجهى نداشتهاند .
روستاهاى ديگر نسا عبارتند از بيار 116 ، استرآباد ، بالوز 117 ، رادان ، رمران در يك فرسخى نسا 118 ، ريان 119 ، سرمغول ، دژى مستحكم در چهار فرسخى نسا ، فاروز ، فرهادان ، كوك در آخرين محدودهء نسا 120 ، سمنان 121 ، ملسه ، فاقس 122 و حمراندژ 123 .
4 . سرخس
4 . 1 . شهر سرخس
مورخان نوشتهاند سرخس كه در سر راه نيشابور يا توس و مرو قرار گرفته بوده به هيچيك از اين شهرها وابستگى نداشته است . دربارهء وابستگى اين شهر به يك مادرشهر بزرگتر ، همانند موارد شهرهاى نسا و ابيورد ، اختلافات و ناهماهنگىهايى بين مورخان و جغرافىنويسان وجود دارد . مقدسى نوشته كه اگر اين شهر داراى شهرهاى تابعهاى بود ، وى آن را خوره يا ناحيه مىناميد . اين شهركه در مركز خراسان و در محل تلاقى راههاى گوناگون و بااهميتى كه داشته ، ظاهرا نمىتوانسته از شهرهاى تابعهء مرو شناخته شود . مقدسى در جاى ديگرى نوشته است كه براساس تقسيمبندىهاى ادارى خراسان ، در حقيقت سرخس مىبايد تابعهء شهر نيشابور قلمداد شود اما او با وجود آنكه مىداند در اشتباه است آن را به مرو نسبت مىدهد . وى اضافه مىكند يكى از دلائل نسبت آن به مرو ، عادات و رسوم ساكنان و نزديكى بيشتر آن به شهر مرو نسبت به نيشابور است .