شهر مرو كه براى مراسم نماز جمعه و نمازهاى اعياد مورد استفاده قرار مىگرفته است در ميدانى كه با نام « چارسوى ابو جهم » خوانده مىشد ، در يكى از محلات شهر قرار داشت 142 . اين نمازگاه كه در محله ماچان و نزديك آبراهه هرمزفره واقع شده بود با خانهها و مغازههاى مختلف احاطه شده بود . بر خلاف مساجد كه به فرقههاى مختلف اسلامى تعلق داشت ، نمازگاه به كليهء مسلمانان تعلق داشت و آنان بدون توجه به فرقه يا امامى كه از او پيروى مىكردند ، براى نمازهاى اعياد مختلف اسلامى در اين اماكن گردهم مىآمدند . از خصوصيات ديگر نمازگاهها آن بود كه معمولا خارج از ديوار دفاعى شهر يا حداكثر داخل محدودهء ربض بنا مىشدهاند و در حقيقت تنها در آغاز دوران فتوحات اسلامى ، مسلمانان از ترس حملههاى بيابانگردان ، مراسم نمازهاى گروهى را همچون نمازهاى بلخ يا بخارا داخل شهرستان يا ربض ادا مىكردهاند . مصلى يا نمازگاهها بر خلاف مساجد داراى بناهاى رفيع و غنى نبوده و از سادگى بيشترى برخوردار بودهاند . اين سادگى و يكنواختى بناهاى نمازگاه يا مصلى احتمالا به خاطر آن بوده كه مصلىها تنها محل انجام عبادات مذهبى بوده و گفتگوهاى مربوط به سياست و اجتماع در اين مصلىها رايج نبوده است . در شهر مرو از وجود نمازگاه ديگرى در نزديكى دروازه علمدار باخبريم كه در سال 1983 ميلادى توسط گروهى از باستانشناسان حفارى شده است . اين نمازگاه نزديك مصلاى قديمى شهر بوده است .
بنابر نظر خواجه نيازوف ، اين مصلى يا در اين مورد خاص ، اين مسجد ، در زمان مغولان بنا شده بوده است در ابتداى سدهء چهاردهم ميلادى و سپس در دوران حكومت تيموريان گسترش يافته و حتى در داخل آن تزئيناتى نيز انجام گرفته بوده است 143 .
قبل از پيش آمدن اختلاف ميان مسلمانان ، اين مساجد مورد استفادهء همهء مومنان بوده و سپس بين شافعيان و حنفيان تقسيم شدند . اين تقسيمات تنها علل مذهبى نداشتهاند ؛ زيرا چنان كه پيشتر هم اشاره كرديم ، مساجد مرو تنها عملكرد مذهبى نداشتهاند بلكه محلى براى شور دربارهء مسائل سياسى و اجتماعى نيز بودهاند . به عنوان مثال مقدسى اشاره مىكند كه دفاتر پليس و خراج در مساجد نگهدارى مىشدهاند و اين
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 205
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢٠٥