مساجد مرو از مهمترين اماكن همگانى بشمار مىرفتهاند كه بنابر سنت اسلامى تنها محل عبادت نبوده بلكه مركز برخى از فعاليتهاى اجتماعى نيز بشمار مىرفته است . در حقيقت در كنار يا داخل اين مساجد ، مدرسهها و كتابخانههاى معتبرى نيز وجود داشته است . دربارهء تعداد مساجد مرو رقم و عدد قابل اعتبارى در دست نيست و تنها براساس مدارك تاريخى و جغرافيايى مىدانيم كه تعداد آنها زياد بوده اما تنها مساجد جمعه يا مساجد مهم ديگر توسط مورخان و جغرافىنويسان نخستين سدههاى اسلامى چون استخرى ، ابن حوقل و مقدسى 121 و مورخان و جغرافىنويسان متاخرى چون ياقوت و مستوفى نام برده شدهاند . نام و موقعيت سه مسجد اصلى شهر در نزد مورخان و جغرافىنويسان دوران اسلامى با تغييرات اندكى آمده است كه البته اين اختلاف نيز مربوط به دورهء بازديد و اقامت هرمورخ از اين شهر بوده است . بنابر اقتضاى زمان ، نام اين مساجد دچار تغييرات يا جابهجايىهايى شده است . استخرى 122 سه مسجد اصلى شهر را به شرح زير نام برده است :
الف ) مسجد شارستان ( مربوط به نخستين سالهاى حكومت اسلامى ) .
ب ) « مسجد آدينه كهن » يا مسجد بنى ماهان .
پ ) مسجد جمعه ماچان ( يا مسجد ابو مسلم ) .
در فهرست ابن حوقل 123 نام مساجد شهر مرو به شرح زير است :
الف ) مسجد شهرستان داخلى ( نخستين مسجد مسلمانان در شهر مرو كه همان مسجد « الف » يا مسجد شارستان مورد اشارهء استخرى است ) .
ب ) مسجد جمعهء كهنه يا قديم ( نخستين مسجد مسلمانان در شهر مرو كه همان مسجد « ب » يا مسجد آدينهء كهن استخرى است ) .
پ ) مسجد ماجان ( مسجد ابو مسلم كه مطابق با مسجد « پ » يا مسجد جمعهء ماچان استخرى است ) .
در كار مقدسى 124 به نام سه مسجد به شرح زير اشاره شده است :
الف ) مسجد جمعه ( مسجد بدون سقف ) كه همان مسجد « الف » يا مسجد شارستان
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 202
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢٠٢