استخرى مىنويسد وقتى مسلمانان شهر مرو را فتح كردند ، مسجدى در كنار دروازه ( شارستان ) بنا كردند كه امروزه ( زمان استخرى ) با نام « مسجد آدينه كهن » يا « مسجد بنى ماهان » خوانده مىشود و همان است كه ابن حوقل از آن با نام « مسجد عتيق » 133 ياد كرده و مقدسى آن را خارج از شهر دانسته است 134 .
سومين مسجد مهم شهر مرو ، مسجد ابو مسلم يا « مسجد جمعه ماجان / ماچان » است .
استخرى 135 مىنويسد كه مسلمانان پس از بناى نخستين و دومين مسجد ، مسجد سومى بنا كردند و بانى اين سومين مسجد ابو مسلم 136 بود و آن را با نام مسجد ماجان خواند و ابو مسلم بجز مسجد فوق ، كاخ حكومتى و بازار محله ماجان را نيز بنا كرد و گنبد مسجد ابو مسلم هنوز در زمان استخرى فراز بوده و ديده مىشده است . همين شرح از جانب ابن حوقل 137 نيز تكرار شده و اين همان مسجدى است كه مقدسى محل آن را در بازار صرافان 138 مىداند و با نام مسجد حنفيان نيز شناخته مىشده است .
در سدهء هفتم هجرى و در زمان هجوم مغولان ، شهر مرو ظاهرا داراى دو مسجد جمعه بوده است كه هر دوى آنها در داخل حصار شهر واقع شده بودند . يكى از اين مساجد متعلق به حنفيان و ديگرى مربوط به شافعيان 139 بوده است . مسجد نخستين يا مسجد حنفيان در دورهء بعد از مغول و در زمان حمد اللّه مستوفى قزوينى كه به آن اشاره دارد 140 نيز داير بوده است .
مقدسى مسجد چهارمى را به فهرست مساجد مهم شهر مىافزايد . وى مىنويسد ابو مسلم پس از بناى نخستين مسجد خود چون خبر سبّ « خليفهء چهارم » حضرت على ( ع ) در آن مسجد را شنيد ، دستور ترك آن مسجد را صادر كرد و از آن پس محل آن مسجد جاى گردآورى زبالهء شهر شد و او دستور بناى مسجد جديدى را در ربض شهر صادر كرد و سپس مامون عباسى پس از دوران ابو مسلم دستور بازسازى مسجد قديمى را داد 141 .
بجز مساجد جمعه ، شهر مرو داراى مصلىهاى گوناگونى بود كه در اين شهر نيز چون ساير شهرهاى آسياى مركزى با نام فارسى آن ؛ يعنى نمازگاه شناخته مىشدند . نمازگاه
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 204
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢٠٤