اشارهاى به شكل نقشهء خارجى شهر ندارند و تنها به توصيف ديوار دفاعى آن مىپردازند 88 . در صفحات پيشين از ديوار آنتيوخوس سخن گفتيم و اشاره كرديم كه طبق برخى از منابع ، بناى ديوار دفاعى ديگرى نيز به اسكندر نسبت داده شده كه ظاهرا يك فرسخ در يك فرسخ اندازهء اضلاع آن بوده است . از اين اطلاعات چنين برمىآيد كه در آغاز دوران اسلامى ، شهر مرو چون ديگر شهرهاى خراسان داراى يك ديوار دفاعى بوده كه براساس گواهى بلاذرى ديوارى حجيم و مستحكم نيز بوده است 89 .
اگر چه منابع تاريخى و جغرافيايى موجود از مصالح به كار گرفته شده در بناى اين ديوار سخن نمىگويند اما به قرينه مىتوان گفت كه بناى اصلى ديوار از چينه يا بلوكهاى حجيم گلى ، چون دژ ساسانى گيور قلعه ( قلعه گبرى ) ساخته شده بوده است ؛ همانگونه كه تقريبا كليهء منابع تاريخى و جغرافيايى گوناگون اين نظريه را تائيد مىكنند . از جمله ابن حوقل در شرح خانهها و كاخهاى شهر مىنويسد كه استفاده از چينه به جاى خشت و چوب در اينجا رايج بوده است ؛ يعنى خلاف روش ساختمانسازى در شهرهاى ديگر خراسان از جمله بادغيس يا پوشنگ 90 . استخرى نيز هنگام تشريح ديوار دفاعى شهركه با نام « راى » 91 خوانده مىشده و بقاياى آن موجود است ، همين نظر را تائيد مىكند . در دورهء شكوفايى شهر اسلامى و در زمان سلجوقيان ، ملك شاه سلجوقى ديوار ديگرى در پيرامون اين شهر بنا كرد : « سلطان ملك شاه مرو را بارو كشيد دورش هزار و سيصد گام است » 92 ، اين ديوار نيز داراى دروازه و برج نيز بوده است .
از شرح دروازهها و موقعيت و نام آنها مىتوان گفت كه ديوار مستطيل شكل بوده است . استخرى از چهار دروازهء شارستان داخلى به شرح زير نام مىبرد : در بر 93 ، در سنجان ، در شارستان 94 و در مشكان اشاره مىكند كه در شارستان در راستاى مسجد اصلى شهر ؛ يعنى مسجد جمعه واقع شده بود و در مشكان به سوى راه خراسان باز مىشد 95 . او اضافه مىكند كه نخستين هستههاى مقاومت و شورش طرفداران عباسيان عليه امويان ، در كنار اين دروازهء آخرى شكل گرفت و در سالهاى بعدى اينجا محل گردهمآيى طرفداران خليفهء هفتم ؛ يعنى مامون عباسى عليه برادر خود محمد امين
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 197
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٩٧