بودند . چنين محوطههايى را مىتوان در اطراف دورنالى قلعه و چانگلى قلعه ديد . يكى از محوطههاى اين چنينى توسط باستانشناسان شوروى مورد بررسى و كاوش قرار گرفته كه در نزديكى چهلبرج واقع شده بوده است . بناى اين روستاها در اطراف دژهاى ديواردار قديمى نشاندهندهء آن است كه اين دژها و قلعههاى باستانى كمكم از حالت دژهاى دفاعى درآمده و به شكل شهركهاى كوچكى درآمده بودند .
پ : نوع ديگرى از محوطههاى مسكونى دوران ساسانى آن چيزى است كه روسها از آن با عنوان قلعههاى فئودالى نام مىبرند ؛ كه همان كوشكهاى نام برده شده در متون اسلامى و از جمله حدود العالم 123 هستند . بقاياى اين كوشكها را در تمام واحه از دور مىتوان ديد اما بيشتر آنها در مركز واحه و نزديك شهر مرو باستان ؛ يعنى ارك قلعه بنا شدهاند . در اطراف برخى از اين كوشكها آثار روستاها و شهركهاى كوچكى نيز وجود دارند . هيچيك از اين شهركهاى دوران ساسانى كه در سرتاسر آسياى مركزى پراكنده هستند ، تاكنون حفارى نشده است 124 .
ارك قلعه و گيورقلعه :
مرو باستانى در قلب مرغيانه و واحهء مرو واقع شده است و چنانكه گفتيم در اطراف آن آثار مختلف باستانى از دورههاى مختلفى وجود دارد كه به برخى از آنها در بالا اشاره شد . يكى از مهمترين اين آثار معبدى است كه در محوطهء تغلق 21 پيداشده و متعلق به دوران آغاز يا شايد پيش از زردشتى است كه امروزه در داخل منطقهء بيابانى مرو قرار گرفته است 125 . شهر مرو در طول تاريخ طولانى خود همواره در يك نقطه قرار نداشته و محل آن مرتب جابهجا شده است : اركقلعه و بعد گيورقلعه و بعد سلطانقلعه و بعد قلعه عبد اللّه خان و بعد ( قلعه ) بايرام على خان و امروز شهر مارى در 30 كيلومترى شهر باستانى ، نشاندهندهء گسترش افقى شهر در دورههاى مختلف تاريخى بوده است . مرو باستانى متشكل از مجموعهاى از چندين شهر با معمارى متراكم و ساخته شده از لاشهء سنگهاى تراشنخورده در 30 كيلومترى شهر مارى و در شش كيلومترى