نحوهء گذر جوامع قديمى دوران مفرغ به جوامع پيچيدهتر دوران آهن قابل اهميت است . اهميت ديگر اين دوره مربوط به مهاجرت ايرانيان به داخل فلات است و در رابطه با نكات مربوط به مسائل و مشكلات حضور هند و اروپاييان ، آرياييان مقدم ، هنديان مقدم و هندو آرياييان مقدم 94 ، پيچيدگىها و مشكلات تاريخى ناشى از بررسى اين نكات را مشكل بتوان تنها با توجه به دادههاى باستانشناسى حل كرد ، برخى از اين نكات شامل زمينههاى مختلف مطالعاتى و از جمله قومى ، زبانى ، تاريخى و باستانشناسى است . يكى از نظريات مختلفى كه دربارهء خاستگاه اين اقوام آمده معتقد است كه آنان از طريق دالانهاى كپتداغ به داخل فلات ايران آمدهاند ؛ بنابراين محل شروع حركت آنها در يك زمان تاريخى خاص واحهء مرو بوده اما در اين ميان دربارهء چگونگى توسعهء مرغيانه و نقش آن در اين حركت توضيحى داده نشده است و نكاتى چون وضعيت اجتماعى ، اقتصادى و سياسى آنجا تا پيش از زمان اوايل دوران هخامنشى ، مشخص نمىشود 95 . به نظر محققان اگر چه روند ايرانىشدن منطقه بسيار طولانى بوده و مجموعهء پديدههاى تاريخى واحهء مرو مانند ساير واحههاى آسياى مركزى مىتوانسته محلى مناسب براى اين روند تكاملى بشمار آيد ، اما نمىتوان به آسانى واحهء مرو را از نظر خصوصيات باستانشناسانهء آن از مرغيانهء تاريخى جدا كرد .
طبيعت سرزمين و خصوصيات اكولوژيكى آن بيش از هرنقطهء ديگرى در آسياى مركزى در آمادهسازى زمينههاى تاريخى آن دخالت بسيار داشته است . وجود شهرهاى دوقلويى مانند ارك قلعه و گيور قلعه در مرغيانه ، بسيار بارز و نمايان است . اركقلعه كه در دورهء آهن مسكون بوده و گيور قلعه ، كه آن هم در بخشى از اين دوره مسكون بوده وسيعترين محوطههاى موجود در واحهء مرو هستند . در بخشهاى شمالىتر مرو و در طول ديوار معروف آنتيوخوس ، محوطههاى گارى كيشمن و اولى كيشمن متعلق به دورههاى پارت و ساسانى و اسلامى در رفع مشكل چگونگى استقرار دوران آهن به محققان كمكى نمىكنند . آنها محوطههايى هستند كه با وجود بناهاى بزرگ خود ، نشاندهندهء نيروى سازمان دادهشدهء دولتى با خصوصيات دفاعى و در نتيجه يك
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 131
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٣١