چگونگى آن - چنان كه علّامه مجلسى نيز اشاره كرده - ، اختلاف است . برخى از اهل سنّت ، مجموع ذكرها را 99 بار و برخى همانند شيعه ، صد بار دانستهاند . آنان ، « تسبيح » را مقدّم داشته و « تكبير » را در پايان دانستهاند ؛ امّا اختلاف ميان ما تنها در تقدّم و تأخّر « تسبيح » بر « تحميد » است و نظر مشهورتر ، تقدّم « الحمد للَّه » بر « سبحان اللَّه » است . « 1 » علّامه حلّى نيز نظر مشهور فقهاى شيعه را مقدّم بودن « تكبير » بر « تحميد » ، دانسته است . « 2 » محدّث بحرانى پس از آن كه احاديث اين بحث را به تفصيل آورده و گزارشى از گفتهء فقها ، از جمله تحليل شيخ بهايى به دست مىدهد ، در سازگار ساختن احاديث ، همان سه وجهى را كه از شيخ حرّ عاملى نقل كرديم ، ذكر مىكند و خود ، همان گفتهء مشهور را ملاك عمل ، معرّفى مىنمايد . « 3 »
از اين رو ، ظاهر اين توقيع - كه سندى معتبر دارد و « سبحان اللَّه » را مقدّم بر « الحمد للَّه » داشته - ، در رديف احاديث ديگرى قرار مىگيرد كه ظاهرِ آنها بر خلاف ترتيب مشهور است و يكى از توجيههايى كه در جمع ميان احاديث گفته شده ، در بارهء آن نيز جارى است .
در بارهء شك در تعداد ذكرها در حديثى از امام صادق عليه السلام ، دستور به اعاده داده شده است ؛ « 4 » امّا به روشنى پيدا نيست كه مقصود ، از سر گرفتن همهء تسبيح است ، چنان كه برخى قائل شدهاند « 5 » يا همان مقدار مشكوك كه از جمله صاحب جواهر گفته است . ايشان ، اين توقيع را ظاهر در اين ديده كه زياد شدن ، خللى در تسبيح ، پديد نمىآورد و همين را شاهد احتمالى بر اين مىگيرد كه مقصود از آن حديث
هامش
( 1 ) . مرآة العقول : ج 12 ص 298 .
( 2 ) . مختلف الشيعة : ج 2 ص 182 .
( 3 ) . ر . ك : الحدائق الناضرة : ج 8 ص 515 - 524 .
( 4 ) . الكافى : ج 3 ص 342 .
( 5 ) . ر . ك : مفتاح الكرامة : ج 7 ص 615 .