الغيبةى شيخ طوسى ، كتاب من لا يحضره الفقيه و كمال الدين شيخ صدوق ، همراه با اسناد آنها آمده است . بخشى نيز در كتاب الاحتجاج طَبرِسى ، بدون سند ، نقل شده است ؛ امّا طبرسى كه حدود يك قرن پس از شيخ طوسى كتاب خود را تدوين كرده ، دليل حذف اسناد اكثر احاديث را اين شمرده كه بر آنها ، اجماع وجود دارد يا موافق مدلولهاى عقول است يا در منابع تاريخى و كتابهاى موافقان و مخالفان ، مشهور است . « 1 »
اصل كتاب الاحتجاج نيز - چنان كه علّامه مجلسى نيز خاطرنشان كرده و آن را جزء منابع خود قرار داده - از كتابهاى معروف و رايج به شمار مىرود و به گفتهء ايشان ، جناب سيّد ابن طاووس ، كتاب و نويسندهء آن را ستايش كرده و بيشتر عالمان ، از آن نقل كردهاند . « 2 » كتاب الاحتجاج ، در شمارِ مصادر وسائل الشيعة است و شيخ حرّ عاملى بر اعتبار منابع حديثى خود ، تأكيد كرده است . « 3 »
از سوى ديگر ، حجم عمدهء توقيعها مربوط به چهار مجموعه پرسشى است كه محمّد بن عبد اللَّه بن جعفر حِميَرى داشته و ولىّ عصر عليه السلام پاسخ گفته است و طبرسى آنها را بدون سند و به صورت مُرسل نقل كرده است ؛ كارى كه در بارهء بيشتر احاديث اين كتاب - حتّى اگر در منابع اصلى ، داراى سند بودهاند - روا دانسته است ؛ امّا نكتهء مهم و قابل توجّه در بارهء دو مورد از اين چهار مجموعه ، اين است كه گرچه كار طبرسى موجب شده تا برخى فقها در استدلال به برخى از بخشهاى اين دو - كه شاهد ديگرى نداشته و قابل تسامح نبودهاند - ، با احتياط رفتار كرده ، همانند احاديث مشابه در ساير منابع ، بِدانها استناد قطعى نكنند ؛ ليكن شيخ طوسى ، اين دو توقيع را با سندى معتبر ، نقل كرده است . اين نكتهء مهم ، مورد توجّه شيخ حرّ عاملى بوده و در موارد نقل پارههاى اين دو ، افزون بر نقل از طبرسى به صورت مُرسل ، به
هامش
( 1 ) . الاحتجاج : ج 1 ص 14 .
( 2 ) . بحار الأنوار : ج 1 ص 28 .
( 3 ) . وسائل الشيعة : ج 30 ص 191 و 193 .