اندك - هستند .
به سخن ديگر ، حتّى توقيعهايى كه به خطّ شريف امام مهدى عليه السلام و يا سفيران ايشان بودهاند ، به گونهء مستقيم و مباشر به همه نمىرسيده و در گذر نقل و به هنگام قرائت و نسخهبردارى از سوى راويان طبقهء سوم و چهارم ، ممكن بوده است به آسيبهايى گرفتار شوند ، هر چند اندك بودن واسطههاى نقل توقيعها و حاذق بودن هر دو گردآورندهء بزرگ آنها ( شيخ صدوق و شيخ طوسى ) از شدّت و تعداد اين آسيبها كاسته است .
منابع توقيعها
همزمان با صدور و نشر توقيعها ، برخى محدّثان به گردآورى آنها همّت گماشتند .
از جمله مؤلّف پُركار ، عبد اللَّه بن جعفر حميرى ، بزرگ قميان در نيمهء دوم قرن سوم و از عالمان دوران غيبت صغرا ، چهار كتاب در اين باره نوشت كه يكى از آنها ويژهء توقيعهاى ولىّ عصر عليه السلام ، به نام قرب الإسناد إلى صاحب الأمر عليه السلام است . « 1 »
افزون بر او ، محمّد بن عيسى بن عبيد ، كتابى به نام التوقيعات نگاشته « 2 » كه به دست ما نرسيده است ؛ ولى دور از ذهن است كه به توقيعات امام زمان عليه السلام پرداخته باشد ؛ زيرا او از راويان امام جواد عليه السلام ( م 220 ق ) است و بعيد است كه تا اواخر قرن سوم ، زنده و يا دست كم به تأليف مشغول بوده باشد و همين استدلال در بارهء عبد اللَّه بن صلت - كه او را داراى كتابى به نام التواقيع دانستهاند - « 3 » جارى است ؛ زيرا وى نيز از ياران امام رضا عليه السلام ( م 203 ق ) بوده « 4 » و احتمال زنده ماندن او تا اواخر قرن
هامش
( 1 ) . رجال النجاشى : ج 2 ص 18 ش 571 .
( 2 ) . رجال النجاشى : ج 2 ص 218 ش 897 .
( 3 ) . كتابخانهء ابن طاووس ، كولبرگ : ص 576 ش 620 .
( 4 ) . رجال النجاشى : ج 2 ص 13 ش 562 .