سوم ، بعيد است .
كتابهاى نوشته شده در بارهء وكيلان و سفيران امام زمان عليه السلام نيز منابع گزارش دهندهء توقيعهاى ولىّ عصر عليه السلام هستند ، مانند : أخبار وكلاء الأربعة تأليف احمد بن محمّد بن عيّاش ( م 401 ق ) . « 1 » نمونههاى ديگر ، كتاب احمد بن محمّد بن نوح سيرافى با همين نام است « 2 » و كتاب هبة اللَّه كاتب در بارهء اخبار ابو عمرو عَمرى و ابو جعفر عَمرى - وكيل اوّل و دوم امام عليه السلام - « 3 » كه هيچ يك از آنها در دسترس نيست ؛ امّا نقل قولهايى در الغيبةى طوسى « 4 » و نيز توصيف آنها از سوى نجاشى ، نشان از در اختيار داشتن آنها از سوى اين دو رجالشناس و فهرستنگار بزرگ شيعه دارد .
گفتنى است : رجالشناس ديگر شيعه ، كشّى ، تنها چند توقيع از امام عصر عليه السلام گزارش كرده است ، با آن كه توقيعات امامان ديگر را به فراوانى ياد كرده است . علّت اين امر مىتواند ناشى از قرب زمانى صدور توقيعات به عصر وى و بُعد مكانى كشّى از سوى ديگر باشد ؛ زيرا او در دورترين نقاط شرق اسلامى مىزيسته و رسيدن اخبار مربوط به توقيعات - كه بيشتر آنها در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم صادر شدهاند - ، نيازمند زمانى بيشتر بوده كه كشّى - كه حدود اواسط قرن چهارم وفات يافته - به آنها دسترس يابد .
اين نكته را تاريخ درگذشت سه مؤلّف ياد شده ( احمد بن محمّد بن عيّاش ، احمد بن محمّد بن نوح سيرافى و هبة اللَّه كاتب ) تأييد مىكند . اين سه ، همگى در
هامش
( 1 ) . رجال النجاشى : ج 1 ص 225 ش 205 ، الفهرست ، طوسى : ص 79 ش 99 . شيخ طوسى ، كتاب او را أخباروكلاء الأئمّة الأربعة خوانده و آن را مختصر دانسته است .
( 2 ) . در الفهرست طوسى ( ص 84 ش 117 ) ، نام كتاب ، أخبار الأبواب و در رجال النجاشى ( ج 2 ص 226 ش 207 ) نام وى ، احمد بن على بن عبّاس بن نوح سيرافى آمده است .
( 3 ) . رجال النجاشى : ج 2 ص 408 ش 1186 .
( 4 ) . ر . ك : ج 3 ص 326 ح 612 و ص 338 ح 618 و ص 346 ح 624 .