در مدخل « توقيع 3 » دانشنامهء جهان اسلام ، گزارش كرده است . « 1 »
خطّ توقيعها
توقيع در معناى اصلى خود ، پاسخ كتبى دادن به سؤال و درخواست است ، خواه اين پاسخ را شخصِ مورد سؤال و درخواست ، خود ، بنويسد و خواه به منشيان خود ، فرمان كتابت آن را بدهد و سپس امضا و نشان و مُهر خود را به علامت تأييد بر آن بنشاند . در ميان مكاتبهها و توقيعهاى امامان عليهم السلام ، در برخى تصريح شده است كه امام عليه السلام با خطّ خود ، پاسخ را نوشته است ، « 2 » چنان كه در ميان توقيعهاى صاحب الأمر عليه السلام نيز اين تصريح ديده مىشود . « 3 »
سفيران دريافت كنندهء توقيع و نيز برخى ديگر از وكيلان امام مهدى عليه السلام با خطّ امام عليه السلام آشنا بودند و سفير دوم و سوم ايشان ، به دليل سفارت درازمدّتشان - كه اكثر قريب به اتّفاق توقيعها در زمان آنها صادر شده - ، با خطّ امام و يا مُهر و نشان تأييد كنندهء محتواى آن ، به خوبى خو گرفته بودند . « 4 » از اين رو ، ترديدى از اين جهت نمىتوان داشت كه امكان جعل پاسخ و انتساب آن به ولىّ عصر عليه السلام وجود نداشته است .
هامش
( 1 ) . دانشنامهء جهان اسلام : ج 8 ص 577 .
( 2 ) . ر . ك : پاسخ كتبى امام رضا عليه السلام ( الكافى : ج 1 ص 96 ) ، پاسخ كتبى امام هادى عليه السلام ( الكافى : ج 1 ص 102 ) ، پاسخ كتبى امام عسكرى عليه السلام ( الكافى : ج 1 ص 103 ) . نيز ، ر . ك : الكافى : ج 1 ص 107 و 510 ، دانشنامهء جهان اسلام : ج 8 ص 577 مدخل « توقيع 3 » .
( 3 ) . ر . ك : ج 4 ص 144 ح 663 و ص 164 ح 671 ( نهى از تعيين وقت براى قيام ) و ص 426 ح 750 ( پاسخ پرسشهاى اسحاق بن يعقوب ) ، ( الغيبة ، طوسى : ص 285 ح 245 و ص 290 ح 247 ، كمال الدين : ص 483 ح 3 - 4 ) .
( 4 ) . ر . ك : ص 164 ح 671 ( سمعت محمّد بن عثمان العمرى - قدس اللَّه روحه - يقول : « خرج توقيع بخطّ أعرفه ؛ شنيدم محمّد بن عثمان عَمرى - كه خداوند ، روحش را پاك بدارد - مىگويد : توقيعى بيرون آمد كه خطّ آن را مىشناختم » ) .