صحّت انتساب آنها بررسى شدهاند . « 1 »
ارزيابى توقيعها
بيشتر توقيعها و مكاتبههاى امام زمان عليه السلام ، در دو كتاب معتبر و بسيار مشهور كمال الدين شيخ صدوق و الغيبةى شيخ طوسى نقل شدهاند . از اين رو از جهت مأخذ و منبع ، مشكلى ندارند ، افزون بر اين كه بيشتر آنها با سند ، ذكر شدهاند و بسيارى از اسناد آنها ، متّصل و عالى يعنى كمواسطه اند ، هر چند به دليل توجّه بيشتر رجالشناسان به اسناد احاديث فقهى و يا موجود در كتب اربعه ، برخى از افراد در اين اسناد ، معرّفى نشدهاند . با اين همه ، تعداد قابل توجّهى از اسناد اين توقيعها ، حتّى با سختگيرى متداول علم رجال نيز معتبر به شمار مىآيند و اسناد برخى احاديثى كه شيخ طوسى در تهذيب الأحكام و نيز الغيبة نقل كرده ، به طور رسمى متّصل و صحيح شمرده شدهاند . « 2 »
البتّه اين به معناى عدم صحّت بقيّهء توقيعها نيست ؛ زيرا برخى از آنها از طريق مشايخ شيخ صدوق نقل شدهاند كه برخى از رجالشناسان ، آن دسته از مشايخى را كه شيخ صدوق برايشان ترضّى « 3 » نموده ، « 4 » « ممدوح » مىدانند « 5 » و برخى از توقيعها نيز مانند دعاى امام زمان عليه السلام براى به دنيا آمدن شيخ صدوق و لعن شلمغانى ، شهرت و استفاضه دارند . « 6 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : ص 427 ( فصل چهارم : مكتوبات گوناگون ) .
( 2 ) . اعتبار اسناد توقيعات را بررسى كرده و در ذيل روايات آوردهايم . از باب نمونه ر . ك : ص 156 ح 669 و ص 164 ح 671 و ص 181 ح 683 و ص 181 ح 684 و ص 187 ح 686 و . . . . از طريق نرمافزار « دراية النور » مىتوان به صحّت آنها پى برد .
( 3 ) . ترضّى : پس نام شخص « رضى اللَّه عنه » و امثال آن گفتن .
( 4 ) . ر . ك : كمال الدين : ص 445 - 451 ح 19 و . . . .
( 5 ) . ر . ك : فوائد الوحيد : ص 53 ، مقياس الهداية : ج 2 ص 275 .
( 6 ) . ر . ك : ص 157 ح 669 و ص 323 ( فصل سوم / مستجاب شدن دعا براى صدوق اوّل ) .