برخى در زمان سفارت محمّد بن عثمان عَمرى ( نايب دوم ) و برخى در زمان ابو القاسم حسين بن روح نوبختى ( نايب سوم امام عصر عليه السلام ) به نگارش در آمدهاند . « 1 » بر اساس اسناد موجود در كتب مشهور و كهن حديثى بويژه الكافى ، الغيبةى طوسى و كمال الدين ، حدود يكصد توقيع موجود است « 2 » كه بيشتر آنها در دورهء طولانى سفارت سفير دوم و نيز سفير سوم صادر شدهاند كه با توجّه به كوتاهى دورهء سفير اوّل و چهارم ، طبيعى مىنمايد . « 3 »
گفتنى است در سالهاى حكومت سختگيرانهء مقتدر عبّاسى - كه شيخ حسين بن روح ، مدّتى زندانى بوده است - ، صدور توقيع ، كمتر بوده و يا كمتر گزارش شده است . به هر روى ، تاريخ توقيعها - كه در تعداد قابل توجّهى از آنها معلوم است - ، نشان از فراگيرى صدور توقيع در دورهء زمانى غيبت صغرا دارد ؛ امّا در عصر غيبت كبرا تنها دو توقيع خطاب به شيخ مفيد ( م 413 ق ) در اواخر عمر او گزارش شده « 4 » كه در انتساب آنها ترديدهايى شده است . « 5 »
دستهبندى موضوعى توقيعها
محتوا و مضمون نامههاى امام زمان عليه السلام را - كه متن آنها در همين فصل آمده است - به بيش از ده گروه مىتوان تقسيم نمود . آن گونه كه اين متون نشان مىدهند ، توقيعات فقهى و پس از آن ، دعا در پاسخ طلب دعاى افراد گوناگون ، اگر دعاهاى بدون درخواست را نيز بر آن بيفزاييم ، بيشترين حجم را ميان توقيعات دارند .
هامش
( 1 ) . ر . ك : كمال الدين : ص 505 ، الغيبة ، طوسى : ص 273 - 280 و 315 - 316 و 367 ، الاحتجاج : ج 2 ص 535 به بعد .
( 2 ) . در كمال الدين ( ص 482 باب ويژهء توقيعات ) ، 49 توقيع و يك دعا آمده و 43 توقيع و روايت نيز در الغيبةىطوسى است كه دوازده عدد از آنها از شيخ صدوق ، نقل شده است .
( 3 ) . حدود صد متن نيز در اين دانشنامه آمده ؛ امّا برخى تكرار و برخى تقطيع و برخى مشابه ديگرى اند و در نتيجه تقريباً عدد هشتاد ، پذيرفتنى است .
( 4 ) . ر . ك : ص 435 ( فصل چهارم / مكتوب منسوب به ناحيه در زمان غيبت كبرا خطاب به شيخ مفيد ) .
( 5 ) . ر . ك : ص 445 ( فصل چهارم / نكته ) .