از جمله بحرين به ايران بود . « 1 » بعد از تأليف كتاب الفوائد المدنيّةى محمّد امين استرآبادى ( 1026 يا 1033 يا 1036 ق ) و اخبارى شدن بسيارى از علماى ايران و عراق ، اين مسلك بيش از همه جا در بحرين رخنه كرد . زينالدين على بن سليمان بن درويش بن حاتم قدمى بحرانى ( م 1062 يا 1064 ق ) ، اين گرايش را از ايران به بحرين برد « 2 » و پس از وى ، عالم فقيه شيخ سليمان ماحوزى بحرينى ( م 1062 ق ) و بعد از او شاگردان وى ، اين مسلك را در آن بلاد ، توسعه دادند ، به طورى كه بحرين ، مركز اخبارىها شد .
شبه قارّهء هند
نفوذ و توسعه مذهب تشيّع در شبه قارهء هند ، به صورت مقطعى و تدريجى حاصل شد و اين مذهب توانست در مدّت سيصد و پنجاه سال ( 748 تا 1098 ق ) از جنوب تا شمال و غرب هند ، توسعه يابد . « 3 » پيشينهء مهاجرت ايرانيان به شبه قارّهء هند و پاكستان ، به زمان هجوم چنگيزخان مغول به ايران و بغداد بر مىگردد . « 4 » علاوه بر آن ، در اواخر قرن هشتم هجرى ، در قدرتى كه به هدايت و رهبرى شيخ صفى الدين اردبيلى در مقابل تركان عثمانى شكل گرفت ، نقش علماى شيعه در شبه قارّهء هند و پاكستان ، مشهود است . « 5 » ليكن در ابتداى كار ، مهاجرت به هند ، موقعيّتى را براى شيعيان به ارمغان نياورد ؛
هامش
( 1 ) . صفويه در عرصهء دين ، فرهنگ و سياست ، ج 3 ، ص 1207 .
( 2 ) . لؤلؤة البحرين فى الإجازات و تراجم رجال الحديث ، ص 13 ؛ زمين در فقه اسلامى ، ص 70 .
( 3 ) . مطلع الأنوار احوال دانشمندان پاكستان و هند ، ص 24 ( مقدّمه ) .
( 4 ) . شهداء الفضيلة ، ص 172 . دربارهء علل وعوامل مهاجرت ، دستههاى مهاجران ، شرايط تاريخى - اجتماعى و پيامدهاى اجتماعى و فرهنگى مهاجرت ايرانيان به هند ، به طور تفصيل ، ر . ك : مهاجرت تاريخى ايرانيان به هند ( قرن هشتم تا هجدهم ميلادى ) ، فصلهاى هفتم و هشتم .
( 5 ) . مطلع الأنوار احوال دانشمندان شيعهء پاكستان و هند ، ص 24 .