احتمالى كه به نظر خردمندان واجب است ( تا چه رسد به زيان حتمى ) [ دست به اين مهاجرت زدم ] و چه زيانى آفتبارتر از جلوگيرى علم از اهل علم و سستى ما در اين روزگار از آنچه كه برايش آفريده شدهايم ؟
چگونه به سكونت در وطن خود ، خشنود شوم كه جز زاهدان و نادانان ، كسى در آن ديار يافت نمىشود و چگونه در آن جا لباس وقار بپوشم كه در اذيّت و آزارم ؟ « 1 » حامد الگار ، از پژوهشگرانى است كه علل اساسى اين مهاجرت را مرهون دو عامل مىداند :
1 . پيروزى صفويان در ايران و چشماندازهايى كه پديد آورد ؛
2 . غلبهء تركان عثمانى بر سوريّه در سال 923 ق / 1517 م ، و دگرگونىهايى كه اين پيروزى در اوضاع آن سامان به دنبال آورد ، موجب شد كه عالمان شيعى از آن سرزمينها به ايران كوچ كنند . « 2 » از بين دو ديدگاهى كه بيان شد ، مىتوان به يك جمعبندى رسيد و آن اين كه به دنبال دعوت حكومت صفوى از علماى جبل عامل و ورود محقّق كركى به سال 916 ق ، مرحله دوم مهاجرت ، همراه با فشار از جانب حكومت عثمانى بوده است و اين ، همان چيزى است كه از گفتههاى حسين بن عبدالصمد ، برداشت مىشود .
عراق
با ظهور حكومت صفويه ( 907 ق ) در ايران و توجّه ايرانيان به عتبات مقدّس - كه منجر به بازگشايى مدارس شيعى در عراق شد - « 3 » مركزيت علمى به تدريج از حلّه به نجف منتقل شد .
هامش
( 1 ) . مهاجرت علماى شيعه از جبل عامل به ايران در عصر صفوى ، ص 85 .
( 2 ) . دين و دولت در ايران ، ص 54 .
( 3 ) . شيعة العراق ، ص 436 .