فرانسيس گزاويه ( 1056 - 1552 م ) ، براى جا انداختن باورهاى مسيحيان و توجيه آنها نوشته شد . اين كتاب به گونهء مناظرهء بين حكيم و پادْرى ( / كشيش ) مسيحى ، سامان يافته است و گاه ، شخص سومى به نام « ملّا » شركت مىجويد و در پايان كار ، حكيم مسلمان ، دست از دين خود كشيده و در جرگهء عيسويان ، داخل مىشود . در مقابل ، علما و متفكّران اسلامى به مقابله برخاسته و نقدهايى بر آن وارد كردند و از مهمترين آنها نقد احمد علوى عاملى ( م بعد از 1054 ق ) ، شاگرد ميرداماد ، با عنوان مصقل صفا در ردّ بر آيينهء حق نما مىباشد . « 1 » مبلّغان مسيحى ، پس از مدّتى ، افزون بر شناساندن انديشههاى مسيحيّت و توجيه آنها ، به گفتگو با علماى اسلام پرداختند و مناظرههاى گوناگونى در دربار صفويان بدينجهت تشكيل شد . در زمان شاه عباس دوم ( 1052 - 1077 ق ) ، وزير اعظم وى ، اعتمادالدوله ( 1063 - 1070 ق ) ، مجلس مناظرهاى برگزار كرد و در آن ، شزو ، يكى از مبلغان مسيحى فرانسوى با علماى اصفهان به جدل و مناظره برخاست .
نتايج اين گفتگوها ، آشنايى مسيحيان با اسلام و روى آوردن شمارى از آنان به اسلام شد . از جمله كسانى كه به اسلام گرويدند ، آقا پيرى ( از بزرگان ارامنه ) بود كه شاردن ، اسلام آوردن وى را ضربهاى كوبنده بر مسيحيّت مىداند . « 2 » ب . گفتگوهاى درون دينى . در اين دوره ، مناظره و گفتگو براى نماياندن مسائل كلّى اختلاف بين شيعه و سنّى شكل مىگرفته است . شاه طهماسب ، در نامهاى به سلطان سليم عثمانى مىنويسد :
الحمدللَّه كه در زمان دولتِ همايون ما ، به عدد نجوم افلاك ، از علما و فقها حالا هستند كه به براهين قاطعه و دلايل ساطعه در ميدان مناظره و
هامش
( 1 ) . مجلّهء حوزه ، ش 89 - 90 ، ص 278 - 279 ( با تلخيص ) .
( 2 ) . سفرنامهء شواليه شاردن ، ج 2 ، ص 620 .