ديوان محاوره ، گوى مسابقت از اكثر علماى عالم برُبايند . . . . « 1 » محقّق كَرْكى ( م 940 ق ) را مىتوان نخستين مجتهد و فقيه با نفوذى دانست كه در حكومت صفويه ، تلاش گستردهاى را براى ترويج تشيّع و پاسخگويى به شبههها آغاز كرد . حركات منطقى و مستدلّ ايشان ، باعث زدوده شدن ابهامها و آشكار شدن حقيقت مىگرديد . جلسات گفتگو ، بعضاً در دربار حاكمان صفوى برگزار مىشد و عالمان شيعه و سنّى ، رودرروى يكديگر به گفتگو پرداخته ، دلايل خود را ارائه مىنمودند . پادشاهان صفوى ، خود به اين كار ، اقدام مىكردند و شاه عبّاس ، خود به اين جلسهها اهتمام داشت . « 2 » محمّد تقى مجلسى ( م 1070 ق ) در زمينهء مباحثه با علماى اهل سنّت مىنويسد :
و با جمعى از فضلاى اين زمان ، مباحثات واقع شد و از ايشان تفسير نمودم كه : اين خلفاى دوازده كداماند ؟ ايشان گفتند كه : همين دوازده امام شما ، و هر كه انكار ايشان كند ، كافر است . و خود گفتند كه اگر خلفاى اربع بگوييم ، ايشان خامس ندارند و اگر خلفاى بنى اميّه و بنى عبّاس را بگوييم ، ايشان اضعاف اين عددند . . . والحمدللَّه ، جمعى از ايشان به شَرَف ايمان ، مشرّف شدند . « 3 » سيّد نعمة اللَّه جزائرى ، دربارهء يكى از اين مناظرهها مىنويسد :
به تعّجب وا مىدارد مرا مباحثهء شيخ بهايى و عالمى فاضل و اعلم از علماى مصر . وى در حالى كه در دينش متعصّب بود ، از شيخ بهايى پرسيد : رافضهاى [ ! ] كه قبل از شما بودند ، دربارهء شيخين چه مىگفتند ؟
شيخ بهايى جواب داد : دو تا حديث برايم گفتهاند كه از جواب دادن بدانها عاجز ماندهام . پرسيد چه مىگفتند ؟ شيخ جواب داد : مىگويند
هامش
( 1 ) . شاه طهماسب اوّل ، منوچهر پارسا دوست ، ص 624 .
( 2 ) . مجلّهء حوزه ، ش 89 - 90 ، ص 285 - 287 : « گفتگوهاى علمى در عصر صفوى » ، علىاكبر ذاكرى ( نقل به مضمون ) .
( 3 ) . لوامع صاحبقرانى ، ج 1 ، ص 28 .