بسيارى از آنان براى نشر علوم دينى به سرزمينهاى ديگر از جمله ايران آمدهاند .
شيخ حرّ عاملى ، در كتاب أمل الآمل مىنويسد :
از بعضى بزرگان شنيدم كه در عصر شهيد ثانى قدس سره در تشييع جنازهاى واقع در يكى از روستاهاى جبل عامل ، هفتاد مجتهد اجتماع كرده بودند . « 1 » حيات علمى و اوضاع داخلى جبل عامل در اين عصر را مىتوان از گفتههاى مؤلّف تكملة أمل الآمل به دست آورد . وى ، ضمن تقسيم حيات علمى اين سرزمين به سه دوره ، « 2 » در توضيح دورهء اوّل - كه تا اواخر قرن يازدهم هجرى ادامه مىيابد - مىنويسد :
حركتهاى علمى در اين دوره اعتبار پيدا كردند ، مدارسِ ميس و عيناثا و . . . با حضور طالبان علم ، انباشته شدند و در بعلبك ، مدارس كَرك و بعلبك ، آباد گشته و علماى بزرگى به تدريس مشغول شدند . « 3 » وى از شخصيتهاى علمى اين دوره به شهيد اوّل ( م 786 ق ) ، شهيد ثانى ( م 966 ق ) ، محقّق كَرْكى ( م 940 ق ) ، شيخ بهايى ( م 1031 ق ) ، شيخ حرّ عاملى ( م 1104 ق ) و شيخ على بن يونس نباطى اشاره مىكند .
با شهادت شهيد اوّل ( به فرمان حاكمان عثمانى ) و شهيد ثانى ، علما و مردم شيعه در اين مناطق ، دچار نوعى تنگدستى و افسردگى شدند . گروهى از علما ، ( همانند :
حسن بن زين الدين ، فرزند شهيد ثانى ، و سيّد محمّد عاملى ، نوادهء شهيد ثانى ) ، راه انزوا و پرهيز از فعاليّت آشكار علمى و تبليغى در پيش گرفتند « 4 » و گروهى ديگر - كه
هامش
( 1 ) . أمل الآمل ، محمّد حسن الحرّ العاملى ، ج 1 ، ص 15 .
( 2 ) . دورهء اوّل از ابتدا تا اواخر قرن يازدهم هجرى ، دورهء دوم از قرن دوازدهم تا آخر قرن سيزدهم هجرى ، ودورهء سوم از قرن سيزدهم تا به حال ( تكملة أمل الآمل ، ص 460 - 461 ) .
( 3 ) . همان ، ص 460 .
( 4 ) . براى تفصيل بحث ، ر . ك : علّامهء مجلسى ، ص 43 .