238 - آيا بداء « 1 » به معناى غير محالى كه در مورد خداوند در باب نسخ گفته شد ، در امور تكوينى وجود دارد ؟
( و امّا البداء . . . كما لا يخفى ) ج : مىفرمايد : بداى در تكوينيّات به معناى غير محال از مسائلى است كه روايات متواترى دلالت برآن دارد . « 2 »
239 - خلاصهء بداء در تكوينيّات به معناى غير محال آن چيست ؟
( و مجمله انّ اللّه . . . ما جرى فى علمه ) ج : مىفرمايد : خلاصهء بدا در تكوينيّات به معناى غير محالش آن است : وقتى مشيّت
هامش
( 1 ) - بداء نيز داراى معناى لغوى و اصطلاحى است :
الف : معناى لغوى : به معناى آشكار شدن و وضوح كامل بوده و به معناى پشيمانى نيز آمده است . زيرا شخصى كه پشيمان مىشود حتما مطلب تازهاى براى او پيدا مىشود . از آنجا كه اين معنا از بداء همچون معناى لغوى نسخ ، مستلزم جهل ، نادانى ، عجز و غيره بوده در ذات پاك خداوند راه نداشته و اصولا چنين سخن و اعتقادى در مورد خداوند متعال ، كفر صريح و زننده بوده و حاشا كه شيعهء اماميّه چنين احتمالى را دربارهء ذات مقدّس خداوند بدهد هرچند فخر رازى در تفسير خود در ذيل آيهء« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ . . . »مىگويد : شيعه معتقد است ؛ « بدا » بر خدا جايز بوده و حقيقت بداء نزد آنان ( شيعيان ) آن است كه شخصى چيزى را معتقد باشد و سپس ظاهر شود كه واقع ، بر خلاف اعتقاد اوست و براى اثبات اين مطلب به آيهء« يَمْحُوا اللَّهُ . . . »تمسّك جستهاند .
ب : معناى اصطلاحى : به معناى اظهار كردن ، ابداء كردن و آشكار ساختن بعد از مخفى بودن مىباشد .
در واقع ، بداء به معناى اصطلاحى همان نسخ به معناى اصطلاحى بوده با اين تفاوت كه اطلاق بداء در امور تكوينى مىباشد . به عبارت ديگر ، بداء عبارت از علم خداوند به مقتضيّات و علّل تامّهء امور بوده كه توضيح بيشتر آن در ادامه خواهد آمد .
( 2 ) - « اصول كافى 1 / 200 باب البداء احاديث 1 - 16 » و « بحار الانوار 4 / 92 تا 134 » ، و از آن جمله روايت در « كافى 1 / 200 / ح 1 » زراره از امام باقر يا امام صادق عليه السّلام كه فرمودهاند : « ما عبد اللّه بشيء مثل البداء » و يا « عن ابى عبد اللّه عليه السّلام : ما عظّم اللّه به مثل البداء » .