بايد دانست : نسخ اگرچه در ظاهر و مقام اثبات ، عبارت از رفع حكم ثابت در شريعت بوده « 1 » ولى در واقع ، عبارت از دفع حكم مىباشد . « 2 » و اگر شارع از اوّل حقيقت حكم را بيان نكرده است « 3 » به دليل مصلحتى بوده كه اقتضاء مىكرده حكم به صورت دائم و
هامش
« لا تكرم الفسّاق من العلماء » اگر دليل خاصّ يعنى « لا تكرم الفسّاق من العلماء » را ناسخ براى دليل عامّ ( منسوخ ) دانست معنايش اين است كه حكم در « اكرام علماى فاسق » اگرچه متعلّق ارادهء آمر بوده ولى مصلحتى در آن نبوده و نمىبايست اكرام مىشدند . بنابراين ، عموم و شمول آن ، باطل اعلام شده و از اين به بعد ، دليل خاصّ بوده كه مصلحت دارد .
ب : معناى اصطلاحى : عبارت از منع ، جلوگيرى و دفع شمول حكم و قانون قبلى ( منسوخ ) نسبت به دليل ناسخ مىباشد . به عبارت ديگر ، دليل ناسخ بيانگر آن است كه شمول حكم و قانون قبلى ( منسوخ ) از ابتداى صدورش ، متعلّق ارادهء آمر نبوده و كاشف از آن بوده كه ارادهء مولى از ابتدا به ناسخ تعلّق گرفته است . بنابراين ، دليل « لا تكرم الفسّاق من العلماء » كاشف از اين است كه از ابتدا مقصود مولى از « اكرم العلماء » اكرام علماى عادل يا غير فاسق بوده است .
( 1 ) - يعنى در ظاهر و به لحاظ دلالت دليل ، معناى لغوى نسخ به ذهن تبادر مىكند . و مقصود از ظاهر آن است كه مسلمين و يا خود پيامبر فكر مىكنند كه حكم در منسوخ مثلا ذبح حضرت اسماعيل متعلّق ارادهء جدّى حقّ تعالى بوده و بعدا از اين دستور منصرف شدهاند . يا امر به نماز خواندن به سوى بيت المقدّس به عنوان يك حكم دائمى و مستمر بوده ولى بعدا از اين دستور منصرف شدهاند .
( 2 ) - يعنى در واقع ، معناى اصطلاحى نسخ مقصود مىباشد . يعنى از ابتداء ، نماز به سوى بيت المقدّس يك حكم دائمى و مستمرّ نبوده بلكه موقّت بوده است . و همچنين ذبح حضرت اسماعيل به عنوان يك دستور جدّى و واقعى نبوده بلكه صرفا براى امتحان و آزمايش حضرت ابراهيم بوده است .
بنابراين ، دليل ناسخ كه مىفرمايد ؛ به سوى كعبه نماز بخوانيد و يا به حضرت ابراهيم مىفرمايد ؛ به جاى ذبح فرزندش ، فديه بدهد ، كاشف از ارادهء جدّى مولى از ابتدا بوده كه نماز به سوى بيت المقدّس از ابتدا به عنوان يك حكم موقّت و ذبح حضرت اسماعيل به عنوان يك امر غير جدّى مقصود حقّ تعالى بوده است .
( 3 ) - جواب سؤال مقدر است كه چرا شارع موقّت بودن نماز به سوى بيت المقدّس و جدّى نبودن امر به ذبح اسماعيل را از ابتداء بيان نكرد ؟