و اگر پذيرفته شود صادق نبودن ( ترك خروج و ترك شرب خمر ) مگر به نحو سالبهء منتفى به انتفاء موضوع ، پس اين ( عدم صدق ) ضرر رسان نيست بعد از تمكّن داشتن او ( مكلّف ) از ترك ( ترك شرب خمر يا ترك دخول ) و هرچند بر نحو اين سالبه و از فعل ( شرب خمر يا دخول ) به واسطهء تمكّن داشتن او ( مكلّف ) از آنچه ( دخول يا اقتحامى ) كه آن ( دخول يا اقتحام ) از قبيل موضوع در اين سالبه است ، پس مىاندازد ( مكلّف ) خودش را با اختيار در هلاكت يا داخل مىشود ( مكلّف ) خانه را ، پس معالجه مىكند ( مكلّف ) با شرب خمر و خلاص مىشود ( مكلّف ) با خروج يا اختيار مىكند ترك داخل شدن را و واقع شدن در اين دو ( هلاكت نفس و شرب خمر ) را براى آنكه محتاج نشود ( مكلّف ) به تخلّص و علاج كردن .
نكات دستورى و توضيح واژگان
الاوّل انّ . . . و ان كان يوجب ارتفاع حرمته و العقوبة عليه . . . وجوبه لو كان مؤثّرا له :
يعنى « التّنبيه الاوّل انّ الخ » و ضمير در « كان » و « يوجب » به اضطرار و در « حرمته » و « عليه » و در « وجوبه » به ارتكاب حرام و در « كان » به ملاك وجوب و در « له » به وجوب برگشته و كلمهء « العقوبة » عطف بر « حرمته » بوده و كلمهء « مؤثّرا » خبر براى « انّ » بوده و « انّ » با اسم و خبرش ، خبر براى « الاوّل » مىباشد .
كما اذا لم يكن . . . الّا انّه . . . اليه . . . بان يختار ما يؤدّى اليه . . . بالزّجر عنه حينئذ : ضمير در « لم يكن » به ارتكاب و در « انّه » به رافع حرمت و عقوبت بودن اضطرار و در « اليه » اوّلى به ارتكاب حرام و در « يختار » به مكلّف و در « يؤدّى » به ماء موصوله به معناى عمل و در مثال مورد نظر مثلا داخل شدن در دار غصبى بوده و در « اليه » دوّمى به ارتكاب حرام و در « عنه » به حرام يا ارتكاب حرام برگشته و مقصود از « حينئذ » يعنى « حين كون الاضطرار بسوء الاختيار » بوده و عبارت « بان يختار الخ » بيان براى اضطرار با سوء اختيار مىباشد .
و ان كان ساقطا الّا انّه حيث يصدر عنه مبغوضا عليه و مستحقّا عليه العقاب : ضمير