لا انّه امر مولوىّ . . . كالامر به . . . ثمّ انّه . . . بما هو لازمه من الاستحقاق . . . الامرين لعقوبتين : ضمير در « انّه » به امر به غير اهمّ و در « به » به امر به اهمّ و در « لازمه » به ترتّب و ضمير « هو » به ماء موصوله كه « من الاستحقاق » بيانش بوده برگشته و ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و مقصود از « الامرين » امر به اهمّ و امر به مهمّ بوده و جار و مجرور « لعقوبتين » متعلّق به « الاستحقاق » مىباشد .
على ما لا يقدر عليه العبد و لذا كان . . . لا يلتزم به على ما هو ببالى . . . به . . . و كان بصدد تصحيحه : ضمير در « عليه » به ماء موصوله به معناى تكليف و در « لا يلتزم » و « كان » به « سيّدنا الاستاذ » و در « به » اوّلى به استحقاق دو عقوبت و در دوّمى به ملتزم نشدن استاد به استحقاق دو عقوبت و در « تصحيحه » به ترتّب و ضمير « هو » به ماء موصوله برگشته و مشار اليه « لذا » قبيح بودن عقاب بر تكليف غير مقدور مىباشد .
فقد . . . انّه . . . مع مضادّتها لما هو اهمّ منها الّا ملاك الامر . . . اذا كانت موسّعة و كانت الخ :
ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و ضمير در « مضادّتها » و در « منها » و در هر دو « كانت » به « العبادة » كه مقصود عبادت مهمّ مثلا صلاة بوده برگشته و ضمير « هو » به ماء موصوله به معناى عبادت برمىگردد و مقصود از « ملاك الامر » محبوبيّت و حسن ذاتى مأمور به مىباشد .
لا فى تمامه . . . انّه حيث . . . بها على حاله و ان صارت . . . بخروج ما زاحمه الاهمّ من افرادها من تحتها : ضمير در « تمامه » به وقت و در « بها » و در « صارت » و « افرادها » و « تحتها » به « العبادت » و در « حاله » به حال و ضمير مفعولى در « زاحمه » به ماء موصوله كه « من افرادها » بيانش بوده برگشته و ضمير در « انّه » به معناى شأن مىباشد .
امكن . . . بما زوحم منها بداعى ذاك الامر فانّه . . . عن تحتها بما هى مأمور بها : ضمير نايب فاعلى در « زوحم » به ماء موصوله كه « منها » بيانش بوده و ضمير در « منها » و « تحتها »
نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — صفحة 528
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٥٢٨