دخل الخ » مستثناى مفرّغ و نايب فاعل براى « يعتبر » مىباشد .
و ليس الغرض . . . الّا حصول ما لولاه . . . ضرورة انّه . . . يكون . . . الّا ما يترتّب عليه من فائدته و اثره : ضمير در « لولاه » به ماء موصولهء قبلش به معناى تمكّن و تحقّق عملى برگشته و در « انّه » به معناى شأن بوده و در « عليه » به ماء موصوله كه « من فائدته » بيان آن بوده و در « فائدته » و « اثره » به واجب برگشته و كلمهء « حصول » مستثناى مفرّغ و اضافه به بعدش شده و خبر براى « ليس » و عبارت « ما يترتّب الخ » يعنى ماء موصوله با صلهء بعدش نيز مستثناى مفرّغ و خبر براى « يكون » مىباشد .
و لا يترتب . . . الّا ذلك و لا تفاوت فيه بين ما يترتّب عليه الواجب و ما لا يترتّب عليه اصلا : مشاراليه « ذلك » تمكّنى كه اگر حاصل نشود ، حصول ذى المقدّمه نيز ممكن نبوده مىباشد و ضمير در « فيه » به غرض و ضمير در هر دو « عليه » به ماء موصولهء قبلشان به معناى مقدّمه برگشته و كلمهء « ذلك » مستثناى مفرّغ و فاعل براى « لا يترتّب » مىباشد .
و انّه لا محالة يترتّب عليهما . . . ان يكون . . . الى ايجابها . . . طلبها فانّه ليس . . . عن احداها : ضمير در « انّه » و در « يترتّب » به واجب و در « عليهما » به مقدّمهاى كه ذى المقدّمه مترتّب برآن بوده و مقدّمهاى كه ذو المقدّمه مترتّب برآن نبوده و در « ان يكون » و در « فانّه » و در « ليس » به ترتّب و در « ايجابها » و « طلبها » به مقدّمه و در « احدها » به مقدّمات برمىگردد .
فانّ الواجب الّا ما قلّ . . . فعل اختيارىّ يختار . . . اتيانه . . . تمام مقدّماته . . . عدم اتيانه :
ضمير در « قلّ » به ماء موصوله به معناى واجبات و در هر دو « اتيانه » و در « مقدّماته » به واجب برگشته و كلمهء « الواجب » اسم براى « انّ » و كلمهء « فعل » خبر و كلمهء « اختيارىّ » صفت آن بوده و جملهء « يختار الخ » نيز صفت بعد از صفت مىباشد .
فكيف . . . اتيانه . . . من مقدّماته . . . ترتّبه على تمامها . . . منها . . . كان . . . مقدّماته . . . عن علّته : ضمير در « اتيانه » و « مقدّماته » و « ترتّبه » به واجب و در « تمامها » و « منها » به مقدّمات و در « كان » به واجب و در « علّته » به معلول برگشته و مقصود از عبارت « فكيف
نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — صفحة 307
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٣٠٧