جمع عبارت از تكرار در مصداق بوده و نه معنا ولى در اعلام عبارت از تكرار معنا مىباشد .
پس استعمال لفظ تثنيه و جمع در اكثر از معناى واحد در اعلام به نحو حقيقت مىباشد .
307 - جواب مصنّف به كسانى كه گفتهاند استعمال لفظ تثنيه و جمع اعلام در بيشتر از يك معنا به نحو حقيقت صحيح بوده چيست ؟ ( و التّثنية و الجمع فى . . . المسمّى به )
ج : مىفرمايد : گفته شد ؛ در تثنيه و جمع در همهء موارد دو چيز بايد رعايت بشود :
الف : وحدت لفظ . ب : وحدت معنا . و گرنه ، تثنيه و جمع صحيح نيست . بنابراين ، در اين مورد نيز بايد قائل به تأويل شده و گفت ؛ مفرد « محمّدان و محمّدون » در واقع مسمّاى به محمّد است و نه ذات مع التّشخّص . زيرا اگر ذات مع التّشخّص باشد يعنى وحدت معنا حفظ نشده است . ولى اگر مسمّاى به محمّد از مفرد اراده شده باشد آنوقت ، وحدت معنا رعايت شده و تثنيه و جمع صحيح مىباشد . بنابراين ، از « محمّدان و محمّدون » دو نفر و يا سه نفر و بيشتر از مسمّاى محمّد « كه معناى مفرد بوده » اراده شده كه استعمال لفظ در اكثر از معنا نبوده و قاعده نيز كه رعايت وحدت لفظ و وحدت معنا باشد محفوظ مىماند .
308 - جواب مصنّف به كسانى كه وحدت معنا را لازم ندانسته بلكه وحدت لفظ را در تثنيه و جمع كافى دانسته بنابراين استعمال تثنيه و جمع در اكثر از معنا را به نحو حقيقت مىدانند چيست ؟ ( مع انّه . . . كما لا يخفى )
ج : مىفرمايد : اگر وحدت لفظ در تثنيه و جمع بستن كفايت كند آنوقت بايد گفت ؛ استعمال لفظ تثنيه و جمع در معناى اكثر نبوده بلكه استعمال در معناى واحد خواهد بود .
چرا كه مثلا در لفظ « عينان » و « عيون » مفردش « عين » به معناى چشم و چشمه بوده كه از نظر معنا وحدت ندارد و بعد لفظ « عين » را كه دو معنا دارد تثنيه و يا جمع بستهايم و در تثنيه مثلا اراده مىكنيم چشم و چشمه را ، ولى بايد توجّه داشت كه اين استعمال در معناى اكثر نيست . زيرا در تثنيهء « عين » هيئت تثنيه دلالت بر تعدّد دارد ولى اينگونه كه از هركدام از عين ، يك فرد و يك مصداق كه هر دو نيز معناى مفرد آن بوده اراده شده است .