77 - استعمال مجازى لفظ صحيح است يا نه ؟ و در صورت صحيح بودن ، دليل صحّت چنين استعمالى چه بوده ، نظر مصنّف چيست ؟ ( هل هو بالوضع . . . بل قولان )
ج : مىفرمايد : استعمال لفظ در معناى مناسب با موضوع له آن يعنى استعمال لفظ در معناى مجازى ، صحيح بوده و دليل صحّت آن دو قول است 1 - گروهى « 1 » آن را به دليل وضع مىدانند . يعنى با اجازهء واضع به اينگونه كه اگر در حال وضع بگويد : لفظ « اسد » را وضع مىكنم براى حيوان مفترس و اجازه مىدهم كه در هر معنايى كه مناسب با اين موضوع له بود نيز استعمال شود « 2 » آنوقت استعمال اسد در رجل شجاع صحيح است .
2 - گروهى آن را به دليل طبع و ذوق و پسنديده بودن چنين استعمالى در نزد عرف مىدانند كه نظر مصنّف هم همين است .
78 - دليل مصنّف در اينكه استعمال مجازى الفاظ به دليل طبع و حسن استعمال آن در نزد عرف بوده و نه به دليل وضع چيست ؟ ( اظهرهما انّه . . . الّا حسنه )
ج : مىفرمايد :
1 - اگر واضع لفظى را وضع كند براى يك معنايى و بعد بگويد اجازه نمىدهم در معانى مناسب با موضوع له آن استعمال شود ولى اگر عرف استعمال آن را نيكو ، پسنديده و مطابق ذوق بداند ، استعمال مىكند هرچند واضع اجازه نداده باشد . مثلا اگر واضع اجازه نداده باشد كه اسد در رجل شجاع مجازا استعمال شود ولى عرف آن را استعمال مىكند .
2 - اگر واضع اجازه بدهد كه لفظى در معناى مجازى كه مناسب با معناى موضوع له نبوده استعمال شود ولى استعمال آن را عرف ، پسنديده نداند ، استعمال آن را صحيح نخواهد دانست . مثلا استعمال لفظ اسد براى فرد ترسو در نظر عرف صحيح نيست هرچند واضع اجازه داده باشد . بنابراين با توجه به اينكه اجازه و منع واضع دخالتى در صحّت استعمال
هامش
( 1 ) - منسوب به مشهور است چنان كه در « المحاضرات 1 / 92 » آمده است .
( 2 ) - البتّه با رعايت ملاقات مذكورهء در علم بيان .