باعتبار انّه . . . و هو كان يتحقّق لو لم يخرج و الحقّ انّه . . . انّه ليس . . . فلانّه : ضمير در « انّه » اوّلى به خروج و ضمير « هو » به حرام و در « يتحقّق » به غصب زائد و در « لم يخرج » به مكلّف و در « انّه » دوّمى و سوّمى در « ليس » به خروج برگشته و در « فلانّه » به معناى شأن مىباشد .
انّ التّخلّص عن الشّيء باىّ معنى فرض عنوان . . . الابتلاء به بديل له لا يجتمعان : مقصود از « الشّيء » غصب بوده و ضمير نايب فاعلى در « فرض » به تخلّص و در « به » و در « له » به شىء و در « لا يجتمعان » به تخلّص و ابتلاء برگشته و كلمهء « التّخلّص » اسم براى « انّ » و كلمهء « عنوان » خبر و كلمهء « بديل » و جملهء « لا يجتمعان » صفت بعد از صفت براى خبر مىباشند . و هما . . . و عدمها و هذا واضح و حينئذ نقول له . . . حكمت عليه بانّه الخ : ضمير « هما » به تخلّص و ابتلاء و در « عدمها » به ملكه و در « له » به قائل به وجوب نفسى خروج و در « عليه » و در « بانّه » به تخلّص برگشته و مشار اليه « هذا » مقابل بودن ابتلاء و تخلّص و عدم ملكه بودنشان بوده و مقصود از « حينئذ » يعنى « حين كون التّخلّص مقابلا للابتلاء » مىباشد .
ان كان المراد به . . . فهو بالخروج . . . مبتلى بالغصب لا انّه متخلّص منه لانّه الخ : ضمير در « به » به تخلّص از حرام و ضمير « هو » و در « انّه » به مكلّف و در « منه » به غصب و در « لانّه » به خروج برگشته و كلمه « مبتلى » به صيغهء اسم مفعول « مبتلى » بوده و اعلال « معنى » در آن شده و به معناى گرفتارشده مىباشد . اگرچه مىتوان به صيغه اسم فاعل نيز آن را خواند كه آنوقت « مبتل » بوده و اعلال « قاض » در آن صورت گرفته ولى به صيغهء اسم مفعول درست است .
و ان كان المراد به . . . الّذى يقع لو لم يخرج فهو لا ينطبق . . . و ذلك . . . لمّا كان . . . بديلا له : ضمير در « به » به تخلّص از حرام و در « يقع » به غصب زائد و در « لم يخرج » به مكلّف و
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 927
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٩٢٧