و ليس ذلك بمحال . . . هو ان يكون . . . بذاته . . . و عليه . . . عليه . . . عليه : مشار اليه « ذلك » متعلّق واقع شدن فعل واحد براى ايجاب و تحريم بالعرض بوده و ضمير « هو » به محال و ضمير در « بذاته » به شىء واحد و در « عليه » دوّمى و سوّمى به فعل واحد و در « عليه » اوّلى به محال نبودن متعلّق واقع شدن فعل واحد براى ايجاب و تحريم بالعرض برمىگردد .
فى ذلك . . . ليس بنفسه و بذاته . . . ليكون ذلك محالا . . . هما الخ : مشار اليه « ذلك » اوّلى به فعل واحد به جهتى امتثال براى امر و به جهت ديگر عصيان براى نهى باشد و مشار اليه « ذلك » دومى ، متعلّق امر و نهى بودن فعل واحد به نفسه بوده و ضمير در « ليس » و در « بنفسه » و در « بذاته » به فعل واحد و ضمير « هما » به عنوانان برمىگردد .
يكون هو الدّاعى . . . عليه . . . عليه . . . من ذلك . . . منهما ينطبق عليه : ضمير در « يكون » و ضمير « هو » كه ضمير فصل بوده به ( تطبيق ) برگشته و كلمهء « الدّاعى » خبر براى « يكون » و ضمير در « عليه » اوّلى و دوّمى به فرد و در « منهما » به فرد خالى و فردى كه عنوان منهى عنه برآن منطبق شده و ضمير در « عليه » سوّمى به هريك از دو فرد برمىگردد .
و لا فرق فى ذلك . . . او لم يكن . . . ليس هو . . . يسع جميع الافراد . . . و هو . . . عليه : مشار اليه « ذلك » صحّت واقع شدن فعل واحد ، امتثال امر از جهتى و عصيان نهى از جهت ديگر يا جواز اجتماع امر و نهى بوده و ضمير در « لم يكن » به تعدّد عنوان موجب تعدّد معنون بوده و ضمير « هو » اوّلى به معنون و ضمير در « يسع » به عنوان و ضمير « هو » دوّمى به موضع اجتماع و در « عليه » به فرد برمىگردد .
و لو كان ذلك . . . فانّه حينئذ . . . فيتكاذبان و عليه . . . بينهما . . . بيان ذلك : مشار اليه « ذلك » اوّلى ، شمول عنوان نسبت به همهء افراد و مشار اليه « ذلك » دوّمى تكاذب دو دليل به واسطهء دلالت التزاميّهاشان و متعارض شدنشان و ضمير در « فانّه » به معناى شأن بوده و در « فيتكاذبان » و در « بينهما » به دليلين و در « عليه » به تكاذب برگشته و مقصود از
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 871
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٨٧١