26 - نظر اشاعره در عقلى يا شرعى بودن حسن و قبح افعال چيست ؟
( فقالت الاشاعرة : لا حكم . . . من الوجوب الى الحرمة )
ج : مىفرمايد : اشاعره مىگويند : « 1 » حسن و قبح افعال تابع حكم عقل نبوده و اينگونه نيست كه حسن و قبح ، دو امر واقعى نفس الامرى وراى حكم و خطاب شرع باشند تا عقل آن ، را ادراك كند . بلكه فعل پسنديده و حسن ، آن فعلى است كه شارع آن را حسن اعلام كند و نسبت به آن خطاب داشته باشد و فعل قبيح ، آن فعلى است كه شارع آن را قبيح دانسته و نسبت به آن خطاب داشته باشد . از آنجا كه حسن و قبح افعال تابع حكم و خطاب شرع مىباشد . « 2 » بنابراين ، شارع مىتواند قضاياى حسن و قبح افعال را تغيير داده
هامش
- عادات نيز مىتواند متأثّر از مذهب و آئين آن اقوام و ملل باشد تا در نتيجه حسن و قبح از امور واقعى و نفس الامرى نباشد . مثل آنكه گروهى از رنگ سفيد خوششان آمده و آن را دوست دارند و گروهى ديگر رنگ ديگرى را ، و هيچكدام را نيز نمىتوان مذمّت يا مدح كرد براى سليقهاى كه دارند .
افعال نيز اينچنين است كه ممكن است عملى مثلا وفادارى به خانواده در جامعهاى امرى پسنديده و در جامعهاى ديگر به اعتبار عادات و رسومى كه دارند امرى پسنديده نباشد . يا آنكه حسن و قبح افعال از امور واقعى و نفس الامرى بوده كه وراى عادات و رسوم ، داراى ارزش واقعى و امرى پسنديده و يا نكوهيده مىباشد ؟
بايد گفت ؛ افعال ، وراى عادات و رسوم داراى ارزش واقعى مىباشند . چرا كه اعمالى هستند كه در هر جاى دنيا و بين هر قوم و ملّتى با هر عادت و رسمى كه دارند افعال پسنديده و اعمالى هستند كه افعالى ناپسند و نبايسته مىباشند . ولى مصنّف اين بحث را در گسترهاى محدودتر و در جهان اسلام مطرح مىكند .
( 1 ) - بياناتى را كه مصنّف در متن آوردهاند ، بيانات فاضل قوشچى در شرح تجريد خواجه نصير مىباشد « شرح التّجريد للقوشجى / 337 » . چنان كه در « شرح المواقف 8 / 192 » و « شرح المقاصد 4 / 284 » رأى اشاعره اينچنين آمده است .
( 2 ) - يعنى حسن و قبح افعال همانطورىكه در ابتداى باب توضيح داده شد ، از امور اعتبارى و تابع جعل شارع مىباشد نه آنكه از امور واقعى و خارجى با قطع نظر از امر و نهى شارع باشد .