صفات انسانى بوده و ضمير در « وراءها » و ضمير فاعلى در « تطابقه » به قضايا و ضمير مفعولىاش به واقع خارجى برگشته و جمله « تطابقه » صفت براى واقع خارجى مىباشند .
انّهما قد يطلقان . . . بهما الملاءمة . . . و المنافرة لها : ضمير در « انّهما » و ضمير نايب فاعلى در « يطلقان » و ضمير در « بهما » به حسن و قبح و ضمير در « لها » به نفس برگشته و كلمهء « الملاءمة » يعنى سازگار و خوشايند بودن و « المنافرة » به معناى نفرت داشتن مىباشد .
و يقعان وصفا . . . و متعلّقاتها . . . و غيرها : ضمير در « يقعان » به حسن و قبح و ضمير در « متعلّقاتها » به افعال و ضمير در « غيرها » به اعيان برمىگردد .
تلتذّ . . . و تتذوّقها لملاءمتها لها : ضمير در « تلتذّ » و ضمير فاعلى در « تتذوّقها » و ضمير در « لها » به نفس و ضمير مفعولى در « تتذوّقها » و ضمير در « لملاءمتها » به « هذه الاشياء » برمىگردد .
و بضدّ ذلك : مشار اليه « ذلك » حسن اشياء مىباشد .
و كلّ ذلك . . . تتألّم او تشمئزّ من ذلك : مشار اليه « ذلك » اوّلى ، احكام و مشار اليه « ذلك » دوّمى ، موارد ذكرشده بوده و ضمير در « تتألّم » و « تشمئزّ » به نفس برمىگردد .
للنّفس و عدمها : ضمير در « عدمها » به ملائمت برمىگردد .
شرح ( پرسش و پاسخ )
25 - آيا حسن و قبح افعال دو امر عقلى بوده و يا تابع شرع و شرعى مىباشند ؟
( المبحث الاوّل التّحسين . . . او الشّرع ؟ )
ج : مىفرمايد : عقلا در عقلى بودن يا شرعى بودن حسن و قبح افعال اختلاف نظر دارند كه آيا حاكم به اين دو ، عقل است يا شرع ؟ عقلاء به دو گروه شدهاند به نام اشاعره و عدليّه . « 1 »
هامش
( 1 ) - البتّه در گسترهاى فراتر از جهان اسلام بايد گفت ؛ اين مسئله مطرح است كه حسن و قبح افعال و اشياء آيا از امور اعتبارى و تابع عادات و سليقههاى اقوام بشرى بوده كه بعضى از اين سليقهها و -