ناحيهء دوّم : با فرض اينكه امكان دارد كه شارع حجّيّت قطع را نفى كند ، آيا نهى كرده است از اخذ به حكم عقل هرچند مستلزم قطع باشد « 1 » مثل قول امام عليه السّلام كه فرمود : « انّ دين اللّه لا يصاب بالعقول » دين خدا با عقل به دست نمىآيد . بنا بر اينكه تفسير اين كلام ، نفى و نهى از اخذ به حكم عقل و نفى حجّيّت قطع باشد . « 2 » نزاع در اين دو ناحيه بين اصوليّون با اكثر اخباريّون يا با همهء آنان مىباشد . « 3 »
23 - ناحيهء سوّم نزاع در حجّيّت عقل چيست ؟ ( الثّالثة بعد فرض . . . حكم به العقل ؟ )
ج : مىفرمايد : اگر فرض كنيم كه امكان نفى حجّيّت قطع از طرف شارع وجود ندارد و شارع ناچار است برطبق حكم عقل ، حكم كند ، حال بحث است كه آيا حكم شارع برطبق حكم عقل به معناى امر و نهى اوست يا حكم شارع ، عبارت از ادراك و علم شارع به
هامش
- دارد يا مثل اجتماع نقيضين بوده كه در عالم ثبوت و واقع مستحيل است و شارع نيز نمىتواند امر به آن كند . بنابراين ، بحث در اصل امكان و در عالم ثبوت است . و اينكه تعبير به « هذا القطع » كرد براى آن است كه مصنّف و همهء كسانى كه قائل به حجّيّت حكم عقل مىباشند منظورشان حكم قطعى عقل كه از راه ملازمه به دست مىآيد بوده و نه حكم ظنّى عقل .
( 1 ) - يعنى اگر بپذيريم ، در عالم واقع و ثبوت ، امكان نفى و نهى از قطع وجود داشته و ممكن است حكم عقل را شارع اگرچه مستلزم قطع و يقين باشد ، نفى كند ولى آيا شارع در عالم اثبات و واقع ، نهى از آن كرده است ؟ به عبارت ديگر ، علاوه بر امكان نفى براى شارع آيا در خارج نيز نفى كرده است يا نه ؟
( 2 ) - چنان كه اين روايت و روايات ديگر در « مستدرك الوسائل 17 / 262 » به همين معنا تفسير شده و دليل بر وقوع و اثبات نفى شارع از حجّيّت قطع شده است . به اين معنا كه دين خدا يعنى احكام شرعيّه و حلال و حرام خدا را با عقل نمىتوان به دست آورد .
( 3 ) - اخباريّون مىگويند ؛ نفى حجّيّت حكم عقل هم امكان دارد و هم واقع شده است و اخبار يادشده را دليل برآن مىآورند . اصوليّون مىگويند ؛ نه امكان دارد و نه واقع شده است و اخبار وارده را ناظر به اين مسئله ندانسته بلكه ناظر به حكم ظنّى عقل كه از راه قياس و غيره به دست مىآيد دانستهاند كه توضيحش بعدا مىآيد .