وجوب مقدّمهء واجب است كه گفتيم : همانا اين ( بحث از وجوب مقدّمهء واجب ) آخرين چيزى ( بحثى ) است كه مشغول مىكند ( آخرين بحث ) خاطر اصوليّون را . و هرآينه دانستى در مدخل مسئله ، موضع بحث در اين ( مسئله ) را با بيان تحرير نزاع ، و آن ( نزاع ) - همانطورىكه گفتيم - ملازمهء بين حكم عقل و حكم شرع است ، زيرا گفتيم : همانا عقل حكم مىكند ( عقل ) به واجب بودن مقدّمهء واجب - يعنى همانا آن ( عقل ) درك مىكند ( عقل ) لازم بودن آن ( مقدّمه ) را - ولى واقع شده است بحث در اينكه همانا آن ( عقل ) حكم مىكند ( عقل ) همچنين ( مثل لزوم عقلى ) به اينكه همانا مقدّمه ، واجب است همچنين ( مثل عقل ) نزد شخصى ( مولى ) كه امر كرده است ( مولى ) به آنچه ( ذى المقدّمه ) كه توقّف دارد ( ذى المقدّمه ) برآن ( مقدّمه ) ؟ هرآينه بسيار شده است اقوال جدّا در اين مسئله در گذشت زمان ، ذكر مىكنيم اهمّ آنها ( اقوال ) را و ذكر مىكنيم آنچه ( قولى ) را كه آن ( قول ) حقّ از آنها ( اقوال ) است و آنها ( اقوال ) :
1 - قول به واجب بودن آن ( مقدّمه ) است مطلقا ( در مقابل تفصيلهايى كه مىآيد ) .
2 - قول به واجب نبودن آن ( مقدّمه ) است مطلقا ، و اين ( قول به واجب نبودن مطلقا ) حقّ است و به زودى مىآيد . دليل اين ( قول به واجب نبودن مطلقا ) .
3 - تفصيل بين سبب ، پس واجب نمىباشد ( سبب ) ، و بين غير آن ( سبب ) همچون شرط و عدم مانع و معدّ ، پس واجب است ( غير سبب ) .
4 - تفصيل بين سبب و غير آن ( سبب ) همچنين ، ولى به عكس ، يعنى واجب مىباشد سبب بدون غير آن ( سبب ) .
5 - تفصيل بين شرط شرعى ، پس واجب نمىباشد ( شرط شرعى ) به وجوب غيرى ، به اعتبار اينكه همانا اين ( شرط شرعى ) واجب است به وجوب نفسى ، مانند جزء واجب ، و بين غير آن ( شرط شرعى ) ، پس واجب مىباشد ( غير شرط شرعى ) به وجوب غيرى . و اين ( تفصيل ) قول معروف از شيخ ما محقّق نائينى است .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 614
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٦١٤