شدن شرط در ظرفش ( شرط ) ، نه اينكه همانا فعليّت آن ( واجب مشروط ) مىباشد ( فعليّت واجب مشروط ) متأخّر ، در زمان شرط . اين خلاصهء رأى شيخ معظّم ما است ، و خالى نيست ( رأى شيخ معظّم ما ) از مناقشه . و بحث از موضوع ، فراتر است از آن چيزى كه ما ذكر كرديم ، گنجايش آن ( بحث ) را ندارد اين مختصر .
نكات دستورى و توضيح واژگان
7 - الشّرط المتأخّر : يعنى « الامر السّابع الشّرط المتأخّر » كلمهء « الامر السّابع » موصوف و صفت و مبتدا و « الشّرط المتأخّر » نيز موصوف و صفت و خبر مىباشد .
لا شكّ . . . ما هو متقدّم فى وجوده زمانا على المشروط : ضمير « هو » و ضمير در « وجوده » به ماء موصوله به معناى شرط برگشته و مقصود از « المشروط » واجب و مأمور به بوده و كلمهء « زمانا » تمييز نسبت مىباشد .
و نحوها بناء . . . لا اثرها . . . و منها ما هو . . . وجوده زمانا : ضمير در « نحوها » به وضوء و غسل و در « اثرها » به افعال برگشته و ضمير « هو » و ضمير در « وجوده » به ماء موصوله به معناى شرط برمىگردد .
اى انّه هل . . . فى وجوده الخ : ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و ضمير در « وجوده » به شرط شرعى برمىگردد .
و من قال بعدم امكانه قاس . . . يستحيل فيها أن تكون الخ : ضمير در « قال » و « قاس » به « من » موصولهء شرطيّه و ضمير در « امكانه » به متأخّر زمانى بودن شرط شرعى از مشروط و در « فيها » و « تكون » به مقدّمهء عقليّه برمىگردد .
لانّه لا يوجد الشّيء . . . علّته التّامّة . . . كلّ ما له دخل فى وجوده : ضمير در « لانّه » به معناى شأن بوده و ضمير در « علّته » به شىء كه مقصود از آن ذى المقدّمه و واجب بوده برگشته و ضمير در « له » و « وجوده » به ماء موصوله به معناى شرط يا مقدّمه برمىگردد .
بدون علّته التّامّة و اذا وجد الشّيء فقد انتهى : ضمير در « علّته » به معلول و در « انتهى »