انّما يصحّ . . . فيرجع اليه باعتبار انّه . . . منها الخ : ضمير در « يصحّ » و « انّه » به عمل به اصل و ضمير در « يرجع » به مكلّف و در « اليه » به اصل و در « منها » به وظيفه برمىگردد .
فى حقيقته . . . ينتهى اليه . . . لا سبيل له الخ : ضمير در « حقيقته » و « اليه » به اصل و در « له » به جاهل شاكّ برمىگردد .
1 - اصل عقلىّ : يعنى « القسم الاوّل اصل عقلىّ » .
و المراد منه ما يحكم به العقل و لا يتضمّن : ضمير در « منه » و « لا يتضمّن » به اصل عقلى و ضمير در « به » به ماء موصوله به معناى اصل برمىگردد .
الّتى مرجعها الى حكم العقل فهى لا مضمون لها الخ : ضمير در « مرجعها » و در « لها » و ضمير « هى » به اصول يادشده يعنى اصالة الاحتياط ، اصالة التّخيير و اصالة البراءة برمىگردد .
لا جعل حكم الخ : كلمهء « جعل » عطف به « رفع العقاب » مىباشد .
2 - اصل شرعىّ و هو . . . فيتضمّن الخ : يعنى « القسم الثّانى اصل شرعىّ الخ » ضمير « هو » و ضمير در « فيتضمّن » به اصل شرعى برمىگردد .
الّتى مرجعها الى حكم الشّارع . . . و مثلها الخ : ضمير در « مرجعها » و در « مثلها » به اصالة الاستصحاب و البراءة الشّرعيّة برمىگردد .
اذا عرفت ذلك فنقول اوّلا انّ . . . لا يتصوّر الخ : مشار اليه « ذلك » دو قسم بودن اصل و اينكه عمل به اصل براى رفع سرگردانى در مقام عمل بوده مىباشد و ضمير نايب فاعلى در « يتصوّر » به بحث اجزاء برگشته و كلمهء « اوّلا » صفت براى مفعول مطلق محذوف يعنى « قولا » بوده و عبارت « انّ » با اسم و خبرش مقول براى « نقول » مىباشد .
سواء كانت عقليّة او شرعيّة : ضمير در « كانت » به قاعدهء احتياط برگشته و اين عبارت ، تفسير براى « مطلقا » مىباشد .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 341
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٣٤١