هامش
- 2 - مدركات غير بديهى : مدركاتى كه منتهى به بديهى مىشوند ولى از راه برهان و استدلال .
قطعا از مدركات عقلى كه مورد اتّفاق همه بوده ، همين مدركات عقل نظرى است كه اصولا اثبات شرايع و اصول دين با همين عقل نظرى ممكن بوده و محمل و مصداق قطعى براى آيات و رواياتى است كه وارد شده و عقل را حجّت و پيامبر درونى دانسته است . مثل آيات :« إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » *و آيات ديگرى كه دعوت به تعقّل و تفكّر كرده يا تدبّر و تعقّل نكردن را مورد نكوهش قرار داده است . و مثل رواياتى نظير روايت امام صادق عليه السّلام كه فرموده است : « حجّة اللّه على العباد النّبىّ و الحجّة فيما بين العباد و بين اللّه العقل » يا امام كاظم عليه السّلام فرمود : « يا هشام انّ للّه على النّاس حجّتين :
حجّة ظاهرة و حجّة باطنة فامّا الظّاهرة فالرّسل و الانبياء و الائمة و امّا الباطنة فالعقول » .
ب : مدركات عقل عملى : يعنى امورى كه شايسته عمل كردن و يا ترك كردن بوده و فاعل آنها علاوه بر نكوهش عمل ، مورد مدح و ذمّ عقل قرار مىگيرد . اين نوع مدركات نيز به دو دسته مىباشند .
1 - مدركات غير مستقل عقل عملى : يعنى مدركاتى كه از راه ملازمه بوده و عقل به دنبال حكم شرعى ، حكم به لازم شرعى آن نيز مىكند . اين قسم از مدركات نيز مورد اختلاف نبوده و مورد اتّفاق مىباشد . مثل حكم عقل به وجوب شرعى مقدّمه بعد از وجوب شرعى ذى المقدّمه و مسائل باب اجزاء و غيره .
2 - مدركات مستقلّ عقل عملى : يعنى مدركاتى كه عقل مستقيما آنها را ادراك كرده و فاعل آنها را مورد مدح و ذمّ قرار مىدهد . اين دسته از مدركات عقل بوده كه معركهء آراء بوده و سلب و ايجاب كلّى نسبت به آن صورت مىگيرد .
بايد ديد ؛ ملاك دريافت حكم عقل در اين دسته از مدركات چيست و محدودهء حكم عقل در اينجا تا چه حدّ بوده و آيا همهء مدركات عقل در اين دسته مىتواند حكم شرع و به عبارت ديگر ؛ ملازم با حكم شارع با آن باشد يا نه ؟ به بيان ديگر ؛ منكران ملازمهء حكم عقل با حكم شرع ، منكر در اين دسته از مدركات عقل عملى مىباشد .
بايد گفت ؛ تحقيقا ملاك حكم عقل در اين دسته از مدركات به لحاظ حسن و قبح ذاتى اعمال بوده كه منحصر در دو عنوان عدل و ظلم مىباشد يعنى از آنجا كه حسن و قبح از امور حقيقى خارجى ولى از -