الثّانى انّ . . . لا واقع لها . . . و الاوّليّات لها الخ : يعنى « الوجه الثّانى انّ الخ » نكات دستورى همانند قبلى بوده و ضمير در « لها » اوّلى به قضيّهء تأديبيّه و در « لها » دوّمى به اوّليّات برگشته و عبارت « لا واقع لها » خبر براى « انّ » مىباشد .
الثّالث انّ القضيّة . . . لا يجب ان يحكم بها الخ : يعنى « الوجه الثّالث انّ الخ » و ضمير در « بها » به قضيّهء تأديبيّه برگشته و عبارت « ان يحكم الخ » تأويل به مصدر رفته و فاعل است براى « لا يجب » كه خبر براى « انّ » بوده و ساير نكات دستورى همانند قبلى مىباشد .
لو خلّى و نفسه و لم يتأدّب بقبولها و الاعتراف بها : ضمير نايب فاعلى در « خلّى » و ضمير در « نفسه » و ضمير در « يتأدّب » به عاقل و ضمير در « بقبولها » و در « بها » به قضيّهء تأديبيّه برمىگردد .
على ما نقلناه من عبارته فيما سبق الخ : ضمير مفعولى در « نقلناه » به ماء موصوله برگشته و كلمهء « من عبارته » بيان ماء موصوله و ضمير در آن به شيخ الرّئيس و ضمير در « سبق » به ماء موصوله به معناى بيان برمىگردد .
يكفى تصوّر طرفيها . . . فانّه لا بدّ . . . بها : ضمير در « طرفيها » و ضمير در « بها » به قضيّهء اوّليّه برگشته و ضمير در « فانّه » به معناى شأن مىباشد .
2 - و من ادلّتهم . . . ان قالوا انّه لو كان ذلك الخ : يعنى « هذه المادّة الثّانية و من الخ » جار و مجرور « من ادلّتهم » خبر مقدّم و عبارت « ان قالوا الخ » تأويل به مصدر رفته و مبتداى مؤخّر مىباشد . يعنى « و من ادلّتهم قولهم انّه الخ » ضمير در « ادلّتهم » و ضمير در « قالوا » به اشاعره برگشته و ضمير در « انّه الخ » كه مقول قول است به معناى شأن بوده و مشار اليه « ذلك » حسن و قبح مىباشد .
و قبحها . . . اذ يكون . . . ممدوحا عليه . . . مذموما عليه . . . فيه الخ : ضمير در « قبحها » به اشياء و ضمير در « يكون » و ضمير در هر دو « عليه » و در « فيه » به صدق برمىگردد .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 192
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص١٩٢