است كه همانا عنوان ، بهخودىخودش ( عنوان ) آن ( عنوان ) تمام موضوع حكم كردن عقلاء است به حسن و قبح . و مراد از اقتضاء ، آن است كه همانا عنوان - اگر خودش باشد و طبع آن ( عنوان ) - مىباشد ( عنوان ) داخل در آنچه ( عنوانى ) كه آن ( موضوع ) موضوع است براى حكم كردن عقلاء به حسن و قبح . و نيست مراد از علّيّت و اقتضاء ، آنچه كه معروف است از معناى اين دو ( عليّت و اقتضاء ) به اينكه همانا اين ( معنا ) به معناى تأثير و ايجاد است ، پس همانا از بديهى است اينكه همانا علّيّتى و اقتضايى نيست براى عناوين افعال در احكام عقلاء مگر از باب علّيّت موضوع براى محمولش ( موضوع ) .
نكات دستورى و توضيح واژگان
5 - معنى الحسن الخ : يعنى : « الامر الخامس معنى الحسن الخ » .
بالمعنى الثّالث ينقسمان الخ : ضمير در « ينقسمان » به حسن و قبح برگشته و مقصود از « المعنى الثّالث » معناى مدح و ذمّ و بايسته و نبايسته بودن انجام فعل مىباشد .
1 - ما هو علة . . . فيه . . . مثل العدل الخ : يعنى « القسم الاوّل ما هو الخ » و ضمير « هو » و ضمير در « فيه » به ماء موصوله به معناى فعل برگشته و « مثل العدل » نيز « هذا مثل العدل الخ » مىباشد .
بما هو عدل لا يكون حسنا : ضمير « هو » و ضمير در « لا يكون » به عدل برمىگردد .
اى انّه متى ما صدق . . . فانّه لا بد . . . عليه فاعله : ضمير در هر دو « انّه » به معناى شأن بوده و كلمهء « ما » مصدريّهء بوده و ضمير در « عليه » و « فاعله » به عدل برمىگردد .
و يعدّ عندهم محسنا . . . بما هو ظلم لا يكون الّا قبيحا : ضمير نايب فاعلى در « يعدّ » به « فاعله » فاعل عدل و ضمير در « عندهم » به عقلاء و ضمير « هو » و ضمير در « لا يكون » به ظلم برمىگردد .
اى انّه متى ما صدق . . . فانّ فاعله مذموم عندهم و يعدّ مسيئا : ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و ضمير در « فاعله » به ظلم و ضمير در « عندهم » به عقلاء و ضمير نايب فاعلى