به دليل احكام عامّهء ديگرى كه از انفعالات نفسانى بوده و در مردم وجود دارد .
67 - حسن و قبح ناشى از انفعالات نفسانى آيا از حسن و قبح عقلى و مورد نزاع با اشاعره مىباشد ؟ ( و لكن هذا الحسن . . . لانّها من صفات الممكن )
ج : مىفرمايد : حسن و قبح ناشى از انفعالات نفسانى ، حسن و قبح عقلى به شمار نمىآيد ، بلكه سزاوار است كه اين حسن و قبح را عاطفى يا انفعالى ناميد . قضاياى اينگونه نيز در نزد منطقيّين ، انفعاليّات ناميده مىشوند . از آنجا كه اين حسن و قبح ، ناشى از انفعالات نفسانى بوده و نه ادراك عقلى ، بنابراين ، داخل در محلّ نزاع با اشاعره نبوده و ما كه قائل به ملازمهء حكم شارع با حكم عقل هستيم ، قائل به تبعيت شارع از حكم مردم در اينگونه احكام نيستيم . « 1 » زيرا شارع چنين انفعالاتى ندارد و بلكه وجود چنين انفعالاتى كه از صفات ممكن الوجود بوده در شارع ، مستحيل است . « 2 »
هامش
- يعنى به دليل ارتكاب جنايت و تكرار آن ، شخصى قسىّ القلب مىشود . چنان كه پولدوستى و حبّ مال موجب مىشود تا انسان نه آنكه از دستگيرى نكردن ضعيفان و بىسرپرستان ناراحت نمىشود بلكه چهبسا دستگيرى از آنان را نيز عملى سفيهانه بداند ، يا در اثر تكرار برهنگى چنان كه در دنياى غرب و غربزدگان داخلى وجود دارد به مرحلهاى مىرسد كه آن را ارزش و نشانهء تمدّن و پوشيدگى را امرى سفيهانه و موجب عقبماندگى مىداند .
( 1 ) - يعنى اينگونه حسن و قبحها كه ناشى از انفعالات روانى بوده مورد نزاع با اشاعره نمىباشد . زيرا عدليّه كه قائل به حسن و قبح عقلى بوده نيز قائل نيست كه شارع بايد از آراء مردم در اين زمينه تبعيّت كرده و مطابق آن حكم كند .
( 2 ) - يعنى ما قائل به ملازمهء حكم شارع در حسن و قبح به عنوان فردى از عقلاء و بلكه رئيس و خالق عقل با حكم مردم به لحاظ حكم عقلايى هستيم نه به لحاظ حكم عاطفى كه ناشى از انفعالات روانى مىباشد . زيرا خداوند از عقلاء و رئيس عقلاء بوده و نه داراى صفات انفعالى تا به مقتضاى آن برابر حكم انسانها در اين موارد حكم كند . زيرا اين صفات از صفات ممكن الوجود بوده كه در خداوند مستحيل است .