على ما سيأتى : ضمير در « سيأتى » به ماء موصوله به معناى بيان برمىگردد .
بل رئيسهم بل خالق العقل : يعنى « بل هو رئيسهم بل هو خالق العقل » كلمهء بل ، اضرابيّه و براى ترقّى بوده و ضمير در « رئيسهم » به عقلاء برمىگردد .
فلا بدّ ان يحكم بحكمهم بما هم عقلاء : ضمير در « يحكم » به شارع و ضمير در « بحكمهم » و ضمير « هم » به عقلاء برمىگردد .
لا يجب ان يحكم بحكمهم بما هم عاطفيّون : عبارت « ان يحكم الخ » تأويل به مصدر رفته و فاعل براى « لا يجب » بوده و برگشت ضمائر مانند قبلى است .
يتابع الناس فى احكامهم الخ : ضمير در « يتابع » به شارع و ضمير در « احكامهم » به مردم برمىگردد .
الخامس : يعنى « هذا الامر الخامس » .
و من الاسباب العادة عند النّاس : جار و مجرور « من الاسباب » خبر مقدّم و كلمهء « العادة » مبتداى مؤخّر و كلمهء « عند » ظرف و متعلق به « العادة » و اضافه به « النّاس » شده است .
كاعتيادهم احترام القادم . . . له و احترام الضّيف بالطّعام : كلمهء « اعتياد » اضافه به فاعلش يعنى ضمير « هم » شده كه به مردم برگشته و كلمهء « احترام » مفعول آن بوده و ضمير در « له » به قادم به معناى فرد واردشده و تازه رسيده برگشته و كلمهء « احترام » دوّمى عطف به اوّلى مىباشد .
فيحكمون لاجل ذلك : ضمير در « يحكمون » به مردم برگشته و مشار اليه « ذلك » عادت مىباشد .
تختصّ باهل بلد او قطر الخ : ضمير در « تختصّ » كه خبر براى « تكون » بوده به عادت برگشته و كلمهء « قطر » به معناى منطقه مىباشد .
و قد تعمّ جميع الناس : ضمير در « تعمّ » به عادت برمىگردد .
فتختلف لاجل ذلك القضايا الّتى يحكم بها الخ : مشار اليه « ذلك » اختلاف عادت بوده
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 156
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص١٥٦