به عقلاء و ضمير در « فاعله » اوّلى به عدل يا علم و در دوّمى به ظلم يا جهل برمىگردد .
و يكفينا . . . لا واقع لها . . . و انّها . . . ما قاله الشّيخ الخ : ضمير در « لها » و « انّها » به مشهورات و ضمير مفعولى در « قاله » به ماء موصوله كه با جملهء صلهء بعدش ، فاعل براى « يكفينا » بوده برمىگردد .
و منها . . . و ربّما خصّصناها . . . اذ لا عمدة لها الخ : ضمير در « منها » به قضايا و ضمير مفعولى در « خصّصناها » و ضمير در « لها » به آراء محموده برمىگردد .
و هى آراء لو خلّى الانسان و عقله المجرّد و و همه و حسّه : ضمير « هى » به آراء محموده و ضمير در « عقله » كه مفعول معه بوده و ضمير در « و همه » و « حسّه » كه عطف به « عقله » بوده به انسان برمىگردد .
و لم يؤدّب بقبول قضاياها و الاعتراف بها : ضمير در « قضاياها » به محموده و ضمير در « بها » به قضاياى محموده و ضمير نايب فاعلى در « يؤدّب » به انسان برمىگردد .
لم يقض بها الانسان طاعة لعقله او و همه او حسّه : ضمير در « بها » به قضاياى محموده و ضمير در « لعقله » و « و همه » و « حسّه » به انسان برگشته و كلمهء « طاعة » مفعول له مىباشد .
لا ينبغى ان يقدم عليه : ضمير در « عليه » به سلب مال يا كذب و يا به قبيح برگشته و عبارت « ان يقدم عليه » تأويل به مصدر رفته و فاعل است براى « لا ينبغى » كه صفت براى « قبيح » خبر « انّ » مىباشد .
و هكذا وافقه شارحها الخ : ضمير مفعولى در « وافقه » به شيخ الرّئيس و ضمير مفعولى در « شارحها » به اشارات برمىگردد .
الثّالث و من اسباب الخ : يعنى « هذا الامر الثّالث و من اسباب الخ » .
و من اسباب الخ : جار و مجرور « من اسباب الخ » خبر مقدّم و « الخلق الانسانى » صفت و موصوف و مبتداى مؤخّر مىباشد .
على اختلافهم فى انواعه . . . يكون سببا الخ : ضمير در « اختلافهم » به انسانها « كلّ
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 136
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص١٣٦