اذ يدرك . . . ينبغى فعله فيمدح فاعله : ضمير در « يدرك » و « يمدح » به انسان و ضمير در « فعله » به شىء به معناى فعل و ضمير در « فاعله » به « فعله » برمىگردد .
او لا ينبغى فعله فيذمّ فاعله : ضمير در « فعله » به شىء و در « يذمّ » به انسان و ضمير در « فاعله » به « فعله » برمىگردد .
لا يحصل له الادراك جزافا و اعتباطا : ضمير در « له » به انسان برگشته و كلمهء « جزافا » به معناى گزاف و بيهوده و كلمهء « اعتباطا » به معناى بىدليل مىباشد .
و هذا شأن . . . لا بدّ له . . . و سببه الخ : مشار اليه « هذا » حصول ادراك با دليل و نه از روى گزاف بوده و ضمير در « له » و « سببه » به ادراك يعنى ادراك مدح و ذمّ افعال برمىگردد .
نذكرها هنا لنذكر ما يدخل منها الخ : ضمير در « نذكرها » و در « منها » به امور خمسه و ضمير در « يدخل » به ماء موصوله به معناى سبب برمىگردد .
الاوّل ان يدرك . . . نقص لها : كلمهء « الاوّل » مبتدا و بدل اوّل تفصيلى براى « امور خمسة » بوده و عبارت « ان يدرك الخ » تأويل به مصدر رفته و خبر مىباشد و ضمير در « يدرك » به انسان و ضمير « لها » به نفس برمىگردد .
لكماله او نقصه يدفعه . . . فعله او قبحه : ضمير در « كماله » و « نقصه » و « فعله » و « قبحه » به شىء و ضمير فاعلى در « يدفعه » به ادراك عقل و ضمير مفعولىاش به انسان برمىگردد .
الثّانى ان يدرك الخ : كلمهء « الثّانى » بدل تفصيلى دوّم براى « خمسة امور » و ساير نكات دستورى همانند قبلى است .
او عدمها امّا بنفسه او لما فيه من نفع الخ : ضمير در « عدمها » به ملائمت و ضمير در « بنفسه » به ادراك ملائمت و ضمير در « فيه » به ماء موصوله كه « من نفع الخ » بيان آن بوده برمىگردد .
فيدرك حسن فعله او قبحه تحصيلا الخ : ضمير در « فيدرك » به انسان و ضمير در « فعله » به شىء و در « قبحه » به « فعله » برگشته و كلمهء « تحصيلا » مفعول له مىباشد .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 133
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص١٣٣