ولى تركيب بهخودىخودش ( تركيب ) نيست در آن ( تركيب ) قرينهاى بر تعيين نوع محذوف ، پس مىباشد ( تركيب ) فى حدّ نفسه ( تركيب ) ، مجمل ، پس دانسته نمىشود در اين ( تركيب ) آيا همانا مقدّر ، هر فعلى است كه صحيح باشد اضافه شدنش ( فعل ) به عين ذكر شده در جمله و صحيح باشد تعلّق حكم به آن ( فعل ) يا همانا مقدّر ، فعل مخصوصى است همانند آنچه ( فعلى ) كه تقدير گرفتيم آن ( فعل ) را در مثالهاى گذشته ؟
و صحيح در اين باب ( جملاتى كه حكم در آنها به اعيان خارجيّه تعلّق گرفته است ) آن است كه گفته شود : همانا خود تركيب - با قطع نظر از ملاحظهء موضوع و حكم از قرينهء خارجيّهاى - آن ( تركيب ) خودش اقتضاء مىكند ( تركيب ) اجمال را اگر نباشد اينكه همانا اطلاق ، اقتضاء كند ( اطلاق ) تقدير گرفتن هر فعلى را كه صالح است براى تقدير ، مگر آنكه وقتى قائم شود قرينهء خاصّى بر تعيين نوع فعل مقدّر . و غالبا خالى نمىباشد مثل اين تركيب از وجود قرينهء خاصّه و هرچند قرينهء مناسبت حكم و موضوع . و گواهى مىدهد براى اين ( خالى نبودن از وجود قرينهء خاصّه ) اينكه همانا ما ترديد نمىكنيم در تقدير گرفتن فعل مخصوص در مثالهاى ذكر شده در صدر بحث و امثال آنها ( مثالهاى صدر بحث ) ، و نيست اين ( ترديد نكردن ) مگر براى آنچه كه گفتيم آن را از وجود قرينهء خاصّه و هرچند مناسبت حكم و موضوع و شبيه است اينكه باشد اين باب نظير باب « لا » يى كه محذوف است خبر آن ( لا ) .
الهام كند به ما خداوند متعال ، صواب را و دفع كند از ما شبهات را و هدايت كند ما را به راه مستقيم .
نكات دستورى و توضيح واژگان
تنبيه و تحقيق : يعنى « هذا تنبيه و تحقيق » .
ليس من البعيد ان يقال الخ : عبارت « ان يقال الخ » تأويل به مصدر رفته و اسم مؤخّر