حال سزاوار است بحث كرد كه كداميك از اين دو تصرّف را بايد انجام داد ؟ بايد گفت ، با توجه به اختلاف صورتهاى تنافى بين مطلق و مقيّد ، تصرّف نيز مختلف است .
مطلق و مقيّد در تقسيم اوّلى به دو قسم خواهند بود : الف : هر دو در ايجاب و سلب مختلف باشند ب : هر دو در ايجاب و سلب ، متّفق و يكسان باشند . « 1 »
781 - كداميك از دو تصرّف در صورت اوّل « 2 » يعنى مختلف بودن مطلق و مقيّد در ايجاب و سلب بايد صورت گيرد ، چرا ؟ ( الاوّل : ان يكونا . . . ليس فى الغنم المعلوفة زكات )
ج : مىفرمايد : شكّى نيست كه در اين صورت بايد تصرّف اوّلى را كه حمل مطلق بر مقيّد بوده انجام داد . زيرا مقيّد ، قرينهء بر ارادهء مولى از مطلق مىباشد . مثلا وقتى گفته شود :
« اشرب اللّبن » سپس گفته شود . « لا تشرب اللّبن » از كلام دوّم يعنى مقيّد فهميده مىشود
هامش
عبارت از انجام مطلق يعنى عتق رقبه مىباشد ولى عتق رقبهء مؤمنه ، مستحب بوده و رقبهء مؤمنه فرد افضل براى رقبه در وجوب عتق رقبه مىباشد .
( 1 ) - با توجه به اقسام مطلق كه بدلى و شمولى بوده و صورتهاى تنافى كه يا مختلفين در سلب و ايجاب بوده و يا متّفقين مىباشند به چهار صورت خواهد بود :
الف : مطلق ، شمولى باشد و مطلق و مقيد مختلفين باشند . مثل : « فى الغنم زكات » كه مطلق ، شمولى بوده و حكم در آن ايجابى است و « ليس فى الغنم المعلوفة زكات » حكم در مقيّد ، سلبى است .
ب : مطلق ، بدلى بوده و مطلق و مقيّد مختلفين باشند . مثل « اعتق رقبة » كه مطلق ، بدلى بوده و حكم در آن نيز ايجابى است و « لا تعتق رقبة كافرة » كه حكم در مقيّد ، سلبى است .
ج : مطلق ، شمولى باشد و حكم در هر دو يكى باشد مثل « فى الغنم زكات » كه مطلق ، شمولى بوده و حكم در آن ايجابى است و « فى الغنم السّائمة زكات » كه حكم در مقيّد نيز ايجابى است .
د : مطلق ، بدلى باشد و حكم در هر دو يكى باشد . مثل « اعتق رقبة » كه مطلق ، بدلى بوده و حكم در آن ايجابى است و « اعتق رقبة مؤمنة » كه حكم در مقيّد نيز ايجابى است .
( 2 ) - صورت اوّل خودش به دو صورت يعنى صورتهاى الف و ب خواهد بود و مصنّف در « الاوّل » اين دو صورت را مطرح كرده و نحوهء تصرّف را بيان مىدارد .