يتوقّف على ان يبيّن : ضمير در « يتوقّف » به غرض متكلّم و ضمير در « يبيّن » به متكلّم برمىگردد .
و يفهمه ما هو تمام الموضوع : ضمير فاعلى در « يفهمه » به متكلّم و ضمير مفعولىاش به مخاطب و ضمير « هو » به ماء موصوله به معناى موضوع برمىگردد .
و انّ ما ذكره هو تمام موضوعه لا غيره : ضمير فاعلى در « ذكره » به متكلّم و ضمير مفعولىاش به ماء موصوله به معناى موضوع و ضمير « هو » به « ما ذكره » يعنى موضوع مذكور و ضمير در « موضوعه » به حكم متكلّم و در « لا غيره » به « ما ذكره » برمىگردد .
2 - ان يكون المتكلّم الخ : يعنى « الثّانى ان يكون الخ » كلمه « الثّانى » بدل دوّم تفصيلى براى « نحوين » بوده و ساير نكات دستورى مانند قبلى است .
و لو لم يفهم المخاطب انّه تمام الموضوع : ضمير در « انّه » به « ما ذكره » موضوع ذكر شده يا به موضوع برگشته و عبارت « انّه الخ » تأويل به مصدر رفته و مفعول براى « يفهم » مىباشد .
فليس له غرض . . . بتمامه . . . بحدوده : ضمير در « له » به متكلّم و ضمير در « بتمامه » و « بحدوده » به موضوع برمىگردد .
لا يضرّ . . . فى اطلاقه : ضمير در « لا يضرّ » به قدر متيقّن و در « اطلاقه » به مطلق برمىگردد .
لانّه لو كان القدر المتيقّن المفروض هو تمام الموضوع : ضمير در « لانّه » به معناى شأن بوده و كلمهء « المفروض » صفت براى « القدر المتيقّن » يعنى اسم « كان » بوده و ضمير « هو » ضمير فصل و به قدر متيقّن فرض شده برگشته و كلمهء « تمام » خبر و اضافه به « الموضوع » شده و جمله « كان الخ » جملهء شرط مىباشد .
لوجب بيانه : ضمير در « بيانه » به قدر متيقّن برگشته و اين جمله ، جواب براى « لو »
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 577
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٥٧٧