با ذكر كردن و اكتفا كرده است ( متكلم ) به استثناى واحد و آن ( استثناء ) اخذ مىكند ( استثناء ) محلّش ( استثناء ) را با رجوع كردن به اخير ، پس اگر اراده كرده باشد ( متكلّم ) ارجاع آن ( استثناء ) را به همه ، هرآينه واجب بود اينكه نصب مىكرد ( متكلّم ) قرينهاى بر اين ( ارجاع به همه ) و گرنه بوده است ( متكلّم ) اخلالكننده به بيانش ( متكلّم ) .
و اين قول چهارم ، آن ( قول چهارم ) راجحترين اقوال است . و با اين ( قول چهارم ) مىباشد جمع بين كلمات علماء . پس شخصى كه گرويده است ( شخص ) به قول به رجوع آن ( استثناء ) به خصوص اخير ، پس شايد او ( شخص ) باشد ( شخص ) اينكه نظر داشته به مثل آيهء مباركهاى كه تكرار شده است در آن ( آيه ) موضوع ، و شخصى كه گرويده است ( شخص ) به قول به رجوع آن ( استثناء ) به جميع ، پس شايد او ( شخص ) باشد ( شخص ) اينكه نظر داشته به جملههايى كه ذكر نشده است در آنها ( جملهها ) موضوع مگر در صدر كلام . پس مىباشد نزاع بنابراين ( جمع ) لفظى و واقع مىشود تصالح بين نزاعكنندگان .
نكات دستورى و توضيح واژگان
8 - تعقيب الخ : يعنى « الفصل الثّامن تعقيب الخ » .
ثمّ يتعقّبها استثناء فى آخرها : ضمير مفعولى در « يتعقّبها » و ضمير در « آخرها » به عمومات متعدّده برمىگردد .
حينئذ : يعنى « حين اذ كان الاستثناء متعقّبا لعمومات متعدّده » .
مثاله قوله تعالى : ضمير در « مثاله » به بدنبال آمدن استثناء براى جملههاى متعدّده و در « قوله » به خداوند برمىگردد .
فانّه يحتمل : ضمير در « فانّه » به معناى شأن مىباشد .
ان يكون هذا الاستثناء من الحكم الاخير : مقصود از « هذا الاستثناء » عبارت « الّا الّذين تابوا » بوده و اين عبارت ، تأويل به مصدر رفته و نايب فاعل براى « يحتمل » كه خبر « فانّه »